Author: Институт перевода Библии
Date: 2023-09-02T03:36:38.111133+00:00

Мухаддес Китап: Марк

Мухаддес Китап: Марк

1. Алғы сөз

1. Марк

1. Қосымша материаллар

МУХАДДЕС

КИТАП

Мухаддес Китапты аўдарыў институты

2022

МУХАДДЕС КИТАП

Қарақалпак тилиндеги Мухаддес Китаптың электрон ҳәм аудио нусқаларын Мухаддес Китапты аўдарыў Институтының сайтынан жүклеп алыўға болады: https:
ibt.org.ru/media?id=KRK/cyrl

Сөзликтеги сүўретлемелер:

Horace Knowles © The British & Foreign Bible Society 1954, 1967, 1972

Сызылмалар ҳәм сүўретлемелер:

Мухаддес шатыр; Патша Сулайман қурдырған Ибадатхана

© ӨзМКЖ, 2006

Патша Ҳирод қурдырған Ибадатхана жойбары Ийса Масийх дәўиринде

Патша Ҳирод қурдырған Ибадатхана Ийса Масийх дәўиринде

Horace Knowles © The British & Foreign Bible Society 1954, 1967, 1972

Карталар:

© UBS, 1994; © UBS 1999; © B & H Publishing Group, 1998;

© Lion Hudson PLC, 2004

ISBN 978-5-93943-309-9

© Институт перевода Библии, 2022

Creative Commons: BY-NC-ND 4.0

© Институт перевода Библии; Информацию о лицензии этого издания можно найти здесь: https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0/deed.ru

Институт перевода Библии

Институт перевода Библии, 101000 Москва, Главпочтамт, а/я 360
ibt_inform@ibt.org.ru

Правила использования текстов библейских переводов ИПБ: https://ibt.org.ru/ru/rules

Алғы сөз

Алғы сөз

Сизлерге Мухаддес Китаптың қарақалпақ тилине аўдарылған барлық китабын усынып атырмыз. Мухаддес Китап 66 китаптан ибарат болып, грек тилинде Библия деп аталады ҳәм бул «китаплар» деген мәнини билдиреди. Усы китаплардың базылары «Таўрат», «Забур» ҳәм «Инжил» атамалары менен халқымыз арасында кеңнен танылған.

Мухаддес Китап – бул инсан тарийхындағы ең уллы китаплардың бири болып, әййемги халықлардың өмири ҳаққында айрықша түсиник береди. Сондай-ақ, бул тарийхый баҳалы документтен де жоқары, өйткени Мухаддес Китап Қудайдың инсанлар менен болған қарым-қатнасы, Қудайдың Өзи ҳаққында ашып бериўи ҳәм Өзиниң еркин билдириўи туўрысындағы жазыўлар. Бул Китап адам болып туўылған Қудайдың Сөзиниң өмири ҳәм тәлими ҳаққында гүўалықты усынады. Мухаддес Жазыўдың толық мәниси тарийхый яднама сыпатында ямаса әдебийлик усылына баҳа бериў ушын оқыйтуғынларға ашылмайды, ал оны Жаратыўшымыз Өз халқына не айтатуғынын билиўди қәлеп оқығанлар ушын ашылады.

Мухаддес Китап еки бөлимнен: Ески Келисимнен ҳәм Жаңа Келисимнен ибарат.

Ески Келисим 39 китаптан ибарат болып, әййемги еврей ҳәм арамей тиллеринде жазылған. Көплеген алымлардың пикири бойынша, Ески Келисим китаплары б. э. ш. дәўирде, яғный Ийса туўылмастан алдынғы дәўирде бир ярым мың жыл даўамында жазылған. Ески Келисимниң әййемги еврейше тексти бизлердиң дәўиримизге дейин жетип келген, себеби әййемги қолжазбалар муқыятлы түрде көширилип, әўладтан-әўладқа жеткерип берилген.

Ески Келисим – бул әййемги китаплардың жыйнағы болып, тек ғана диний китаплар емес, ал мәденият ҳәм тарийхты өз ишине алып, Қудайдың Израил халқы менен болған қарым-қатнасын сәўлелендиреди. Булар яҳудийлер ушын да, масийхыйлар ушын да мухаддес китаплар болып есапланады. Биринши бес китап «Таўрат», ал базыда «Муўсаның бес китабы» деп аталады, себеби Қудай Өзи таңлаған Израил халқына Муўса арқалы Өз нызамларын жибереди. Таўраттың биринши китабында Қудайдың дүньяны ҳәм ондағы барлықты жаратқаны ҳаққында ҳәм Қудайдың буйрығын бузып, адамзатты гүнаға батырған Адам-ата менен Ҳаўа-енени жаратқаны ҳаққында сөз етиледи. Таўраттың кейинги төрт китабында Израил халқының Мысыр жеринде 400 жыл даўамында қуллықта азап шегиўи, қуллықтан азат болыўы, Қудай ўәде қылған Қанан жерине қарай жол жүриўи ҳәм Қудайдың Муўса арқалы берген Мухаддес Нызамлары менен баслы буйрықлары ҳаққында айтылады. Усыдан кейинги китапларда израиллылардың өзлерине ўәде қылынған Қанан жерин басып алыўы, ол жердеги израиллылардың өмири, Израил патшаларының алып барған урыслары, олардың табыслары ҳәм жеңилислери ҳаққында сөз етиледи.

Ески Келисимде бийлер, Израил патшалығындағы пайғамбарлар, басқа халықлар менен байланыслы ўақыялар ҳаққында айтылған тарийхый китаплар менен бирге, нәсият, поэма ҳәм келешек ҳаққында жазылған пайғамбаршылық китаплары да бар. Пайғамбаршылық китапларында Қудайдың Өз сөзине садықлығы айтылады. Израил халқы Қудайдан алыслағанда ескертилип, келешекте болатуғын таң қаларлық ҳәм қорқынышлы ўақыялар ҳаққында алдын ала сөз етиледи. Және де, бул китапларда Қудайдың Өз халқын қайта тиклеў ушын берген ўәдеси ҳәм халықтың келешектеги үмити ҳаққында да айтылады.

Ески Келисим және де, Забур китабын өз ишине алады. Бул китап Қудайды алғыслаў жырларынан, қосық қатарларынан, дуўа ҳәм жалбарыныўлардан ибарат. Соның менен бирге, Аюп, Сулайманның ҳикметлери, Ўазшы китаплары терең философиялық пикирлерден, даналық ҳәм афоризм, яғный өткир сөзлерден, ақыл ҳәм нәсиятлардан ибарат.

Жаңа Келисим, яғный Инжил 27 китаптан ибарат болып, булар әййемги грек тилинде Ийса Масийх туўылғаннан кейинги дәўирде, б. э. І әсириниң ақырына дейин жазылған. Әййемги қолжазбалар муқыятлы түрде көширилип, әўладтан-әўладқа жеткерип берилгенликтен, ҳәзирги дәўирге жетип келген. Жаңа Келисимниң биринши төрт китабы Хош Хабардан ибарат болып, онда дүньяның Қутқарыўшысы Ийса Масийхтың өмири, тәлими, өлими, қайта тирилиўи ҳәм аспанға көтерилиўи ҳаққында сөз етиледи. Кейин Елшилердиң ислери китабында Ийса аспанға көтерилгеннен соң масийхый жәмәәтлериниң биринши жыллары ҳәм Оның шәкиртлериниң Хош Хабарды Рим империясы бойлап қалай жәриялап баслағаны ҳаққында айтылады. Буннан соң Масийхтың елшилери тәрепинен масийхыйлар жәмәәтлерине ҳәм айырым адамларға қарата жазылған хатлар орын алған. Хатларда елшилер исениўшилерди исенимде беккем болыўға жигерлендиреди ҳәм Қудайға ылайықлы өмирде жасаўдың жол-жорықларын көрсетип, үгит-нәсиятлар береди. Жаңа Келисимниң ақырғы китабы – бул Юханға Қудай тәрепинен көрсетилген Аян. Бунда Қудай Өзине қарсы турған күшти жеңип шығыўы, Масийхтың ақыретте жер жүзине қайта келиўи, дүньяның ҳүким етилиўи ҳәм дүньяның ақыры ҳаққында астарлы сөзлер менен баян етиледи.

Мухаддес Китапта баян етилген көп ўақыялар батыс Азияда болып өткен болса да, ондағы бийбаҳа ҳикметлер дүнья бойлап жайылып, көп халықлардың мәдениятын байытты. Адамзат тарийхында басқа китапларға қарағанда Мухаддес Китап көп тиллерге аўдарылған. Толық Мухаддес Китап бүгинги күнге дейин 700 ден аслам тиллерге, ал ишиндеги базы китаплар шама менен 3500 тилге аўдарылған.

Қолыңызға услап турған бул аўдарма Мухаддес Китапты Аўдарыў Институты (ІBT) менен аўқамлас топары тәрепинен аўдарылып, тексериўден өткерилди. Бул үлкен исти әмелге асырыў ушын жыллар даўамында көплеген адамлар өз ўақытларын аямай, тынымсыз мийнет қылды. Тек ғана аўдарыўшылар емес, ал редакторлар, филолог ҳәм бир неше тил маманлары жазыўлардың сапалы болыўы ушын жәрдем берди.

Жаңа Келисим, Жаратылыс, Рут, Эстер ҳәм Юнус китаплары алдын да басып шығарылған еди. Толық Мухаддес Китапқа киргизиў ушын бул китаплар қайта көрип шығылды.

Мухаддес Жазыўды түсиниўге жәрдем бериў ушын, Мухаддес Китаптың артқы бөлиминде сөзлик, сүўретлемелер, карталар, диаграммалар ҳәм тағы да басқа қосымша материаллар берилген. Солардың ишинде әййемги қолжазбалардағы айырмашылықларды көрсететуғын дизим де бар. Мухаддес Китаптың текстлеринде берилген жулдызшалар (*) усы дизимге силтеме береди.

Және де, электрон түриндеги Мухаддес Китапты интернеттеги www.ibt.org.ru/muxaddes-kitap сайтынан таба аласыз. Бул электрон оқыў қуралларын компьютер ҳәм уялы телефон сыяқлы үскенелерге жүклеп алып, олардан пайдаланыўыңызға болады.

Мухаддес Китапты Аўдарыў Институты (ІBT) Китаплар Китабын қарақалпақ тилинде баспаға таярлаў ушын қатнасқанлардың ҳәммесине өз миннетдаршылығын билдиреди.

Бизлердиң үмитимиз ҳәм дуўамыз мынадан ибарат: бул аўдарма қарақалпақ халқына Қудайдың даўысын, Қудайдың Хош Хабарының толықлығын жеткерип, адамлардың Оған исениўине ҳәм усы Хош Хабар бойынша өмир сүриўине жәрдем береди.

Қудай Таалаға шүкирлер айтамыз ҳәм миннетдаршылығымызды билдиремиз. Жалғыз Қудайға алғыс-мақтаўлар болсын!

Марк

Марк

1. Алғы сөз

1. 1

2. 2

3. 3

4. 4

5. 5

6. 6

7. 7

8. 8

9. 9

10. 10

11. 11

12. 12

13. 13

14. 14

15. 15

16. 16

Алғы сөз

Марк жазған Хош Хабар

Китап ҳаққында мағлыўмат

Бул Хош Хабарды Юхан деп те аталған Марк жазған. Ол өзи елши болмағаны менен де, Павел ҳәм Барнаба менен бирге хызмет еткен (Елш 13:5). Әййемги масийхыйлардың мағлыўматы бойынша ол Петрдиң дилмашы болған.

Ол китапты яҳудий емеслерге, яғный римлилерге ҳәм басқа миллет адамларына қарата жазған болыўы мүмкин. Себеби китапта яҳудийлердиң үрп-әдетлери ҳәм арамейше сөзлердиң мәнислери түсиндириледи.

Марк Ийсаның қүдирети ҳәм бийлигине айрықша пәт береди. Ол Ийсаны Қудайдың Улы деп тастыйықлап, Ийса уллы Устаз, теңи жоқ Шыпакер екенин, ҳәттеки шайтан, жинлер ҳәм өлим Оған бойсынатуғынын сөз қылады. Автор Ийсаның тәбият, гүна, диний үрп-әдетлер ҳәм Ибадатханадағы тәртип үстинен Ҳүкимдар екенин көрсетеди. Ийсаның адамларға шыпа бергени ҳаққында Марк қайта-қайта сөз етип, Оның бул кәраматлардың ҳәммесин Қудайдың қүдирети менен қылғанын тастыйықлайды.

Және де, усы китаптағы 10:45-аятта Ийсаның Өзи: «Адам Улы Өзине хызмет еттириўге емес, ал Өзи хызмет етиўге ҳәм көплердиң азатлық қунын төлеў ушын, Өз жанын бағышлаўға келди», – деп айтқанындай, Марк Ийсаны барлық адамларды гүнадан азат қылыў ушын Қудай жиберген хызметши сыпатында көрсетеди.

1

Яқыяның жол таярлаўы

(Мат 3:1-12; Лук 3:1-18; Юхн 1:19-28)

1^1•Қудайдың Улы Ийса Масийхтың[*] Хош Хабарының басланыўы+. 2Ийшая пайғамбардың китабында[*] былай деп жазылған:

«Мине, Мен алдыңнан хабаршымды жиберемен,
Ол Сениң баратуғын жолыңды таярлап қояды[*]+.
3Шөл далада бақырған бир даўыс еситиледи:
„Ийемизге жол таярлаңлар,
Оның жүретуғын жолларын дүзетиңлер!“»[*]+

4Яқыя шөл далаға келип, адамларды суўға шомылдырды[*]. Оларға гүналарының кеширилиўи ушын тәўбеге келиўди ҳәм суўға шомылдырылыўды жәриялап жүрди+. 5Сонда пүткил Яҳудия үлкесиниң халқы ҳәм Ерусалим турғынларының ҳәммеси оған барып, гүналарын мойынлады ҳәм Иордан дәрьясында шомылдырылды+.

6Яқыя түйе жүнинен кийим кийип, белине тери қайыс тағып, шегиртке ҳәм жабайы ҳәррениң палы менен аўқатланатуғын еди+. 7Ол халыққа жәриялап:

– Мениң изимнен меннен де қүдиретли Биреў киятыр. Мен ийилип, Оның аяқ кийиминиң баўын шешиўге де ылайықлы емеспен. 8Мен сизлерди суў менен шомылдырдым, ал Ол сизлерди Мухаддес Руўх пенен шомылдырады, – деди+.

Ийсаның шомылдырылыўы

(Мат 3:13-17; Лук 3:21-22)

9•Сол күнлери Ийса Галила үлкесиндеги Насыра қаласынан келип, Иордан дәрьясында Яқыяның қолынан шомылдырылды+. 10Ийса суўдан шығыўдан-ақ, аспанның ашылғанын ҳәм Мухаддес Руўхтың кептер пишининде Өзиниң үстине түскенин көрди+. 11Сонда аспаннан:

– Сен – Мениң сүйикли Улымсаң, Мен Саған ырзаман![*] – деген саза еситилди+.

Ийсаның сыналыўы

(Мат 4:1-11; Лук 4:1-13)

12Соннан соң, дәрриў Мухаддес Руўх Ийсаны шөлге апарды. 13Ийса шөлде қырық күн болып, шайтан тәрепинен сыналды. Ол жабайы ҳайўанлар арасында болды ҳәм периштелер Оған хызмет етти+.

Ийсаның Өз хызметин баслаўы

(Мат 4:12-17; Лук 4:14-15)

14•Яқыя қамаққа алынғаннан кейин, Ийса Галила үлкесине келди ҳәм Қудайдың Хош Хабарын жәриялап:+

15– Ўақыт болды, Қудайдың Патшалығы жақынлады. Тәўбе етип, Хош Хабарға исениңлер! – деди+.

Ийсаның дәслепки шәкиртлери

16Ийса Галила көлиниң жағасы менен баратырғанда, көлге аў салып жүрген Шимонды ҳәм оның иниси Андрейди көрди. Олар балықшылар еди+. 17Ийса оларға:

– Мениң изиме ериңлер! Мен сизлерди адамларды аўлайтуғын аўшылар[*] қыламан, – деди+.

18Олар дәрриў аўларын таслап, Оның изине ерди+.

19Ийса бираз жүргеннен соң, Зебедейдиң улы Яқыпты ҳәм оның иниси Юханды көрди. Олар қайықта аўларын жамап отырған еди. 20Ийса дәрриў оларды да шақырды. Олар да әкеси Зебедейди жумысшылар менен қайықта қалдырып, Ийсаның изине ерди.

Ийсаның жинди қуўып шығарыўы

(Лук 4:31-37)

21•Олар Капарнаҳум қаласына келди. Шаббат күни Ийса дәрҳал мәжилисханаға кирип, тәлим бере баслады+. 22Адамлар Оның тәлимине таң қалысты, себеби Ол диний муғаллимлер сыяқлы емес, ал Өз бийлиги менен тәлим берди+.

23Сол ўақытта олардың мәжилисханасында жаўыз руўхлы бир адам болып, ол:

24– Насыралы Ийса! Бизлер менен не жумысың бар? Сен бизлерди жоқ етиўге келдиң бе? Сениң ким екениңди билемен, Сен – Қудайдың Мухаддесисең! – деп бақыра баслады+.

25Бирақ Ийса жаўыз руўхқа кейип:

– Үниңди өшир де, оннан шығып кет! – деди.

26Жаўыз руўх адамды қалтыратты да, қатты бақырып, оннан шығып кетти+. 27Ҳәмме таң қалысып, өз ара:

– Бул не? Бул қандай қүдиретли жаңа тәлимат? Оның буйрығына жаўыз руўхлар да бойсынады-ғо, – дести+.

28Ийса ҳаққында хабар тез арада пүткил Галила үлкесиниң ҳәмме жерине тарқалды.

Ийсаның көп адамларға шыпа бериўи

(Мат 8:14-17; Лук 4:38-41)

29Мәжилисханадан шығыўдан-ақ, Ийса Яқып ҳәм Юхан менен бирге Шимон ҳәм Андрейдиң үйине келди. 30Шимонның қәйин енесиниң ыссылығы көтерилип, аўырып жатырған еди. Олар Ийсаға ол ҳаққында дәрриў айтып берди+. 31Ийса ҳаялдың қасына барып, қолынан услап турғызғанда, оның ыссылығы түсип, оларға хызмет етти+.

32Қуяш батып кеш түскенде, адамлар Ийсаға барлық аўырған ҳәм жин урғанларды алып келди. 33Пүткил қала халқы есик алдына жыйналды. 34Ол ҳәр түрли аўырыў менен аўырған көп адамларға шыпа берди ҳәм көп жинлерди қуўып шығарды. Ийса жинлердиң сөйлеўине рухсат бермеди, өйткени жинлер Оның ким екенин билетуғын еди+.

Ийсаның Галиладағы ўазы

35•Таң азанда Ийса ерте турып, үйден шықты ҳәм аўлақ жерге барып, дуўа етти+. 36Шимон ҳәм оның қасындағылар Оны излеп шықты. 37Оны тапқаннан соң, Оған:

– Ҳәмме Сени излемекте, – дести.

38Ол жуўап берип:

– Жүриңлер, жақын жайласқан қалаларға барайық. Мен ол жерлерде де ўаз айтыўым керек, себеби Мен сол ушын келгенмен, – деди+.

39Солай етип, Ийса пүткил Галила үлкесин аралап, олардың мәжилисханаларында ўаз айтып, жинлерди қуўып шығарды.

Ийсаның тери кеселлигине шалынған адамға шыпа бериўи

(Мат 8:1-4; Лук 5:12-16)

40•Тери кеселлигине шалынған бир адам Ийсаға келип, Оның алдында дизе бүкти ҳәм Оннан өтинип:

– Егер Сен қәлесең, мени кеселликтен тазалай аласаң, – деди+.

41Ийсаның жаны ашып, қолын созып, оған тийгизди де:

– Қәлеймен, тазалан! – деди.

42Сол ўақытта-ақ сол адам тери кеселлигинен қутылып, тазаланды+. 43Ийса қатаң ескертип, оны дәрҳал жиберди де:+

44– Абайлы бол, ҳеш кимге ҳеш нәрсе айтыўшы болма! Бирақ руўханийге барып өзиңди көрсет те, тери кеселлигинен тазаланғаныңды адамларға дәлиллеў ушын, Муўса буйырған қурбанлықты бер,[*] – деди+.

45Бирақ ол барып, болған ўақыяның ҳәммесин жар салып айта баслады. Сол себепли, Ийса енди қалаға ашық кире алмай қалды ҳәм қала сыртындағы далаңлықта турды. Сонда да халық Оған ҳәр тәрептен келе берди+.

2

Ләң адамның шыпа табыўы

(Мат 9:1-8; Лук 5:17-26)

2^1•Бир неше күннен кейин, Ийса және Капарнаҳумға қайтып келди. Адамлар Оның үйде екенин еситкенде,+
2жыйналған адамның көплигинен есик алдында да орын қалмады. Ийса оларға Қудайдың сөзин айтып отырғанда, 3төрт адам бир ләң адамды көтерип, Оған алып келди. 4Бирақ адам көп болғанлықтан, Ийсаға жақынласа алмады. Сонлықтан олар Ийса отырған үйдиң төбесин ашып, ләң адамды төсеги менен төменге түсирди+. 5Ийса олардың исенимин көрип, ләң адамға:

– Балам, гүналарың кеширилди! – деди+.

6Сол жерде бир неше диний муғаллимлер отырған еди, олар ишлеринен: 7«Ол неге Қудайға тил тийгизип тур? Гүналарды жалғыз Қудайдан басқа ким кешире алады?» – деп ойлады+.

8Ийса олардың не ойлағанын дәрриў билип:

– Ишлериңизден неге бундай нәрселерди ойлап турсызлар? 9Ләң адамға нени айтыў аңсатырақ: «Гүналарың кеширилди», – деў ме ямаса «Орныңнан турып, төсегиңди алып жүр», – деў ме? 10Бирақ, Адам Улының[*] жер бетинде гүналарды кешириўге бийлиги бар екенин билип қойыңлар, – деди де, ләң адамға:

11– Саған айтаман: орныңнан тур да, төсегиңди алып, үйиңе бар! – деди.

12Адам орнынан турды да, дәрриў төсегин алып, адамлардың көз алдында шығып кетти. Ҳәмме таң қалысты ҳәм Қудайды мақтап:

– Бизлер ҳеш қашан бундай нәрсени көрген жоқ едик, – дести.

Лебийдиң шәкирт болыўы

(Мат 9:9-13; Лук 5:27-32)

13•Ийса және көл жағасына барғанда, халық Оның қасына келди ҳәм Ол адамларға тәлим берди. 14Ийса кетип баратырып, салық кеңсесинде отырған Алпейдиң улы Лебийди[*] көрди де, оған:

– Мениң изиме ер! – деди.

Ол орнынан турып, Ийсаның изине ерди.

15Ийса Лебийдиң үйинде дастурхан басында отырғанда, көплеген салықшылар менен гүнакарлар Ол ҳәм Оның шәкиртлери менен бирге аўқат жеди. Өйткени Оның изине ериўши бундай адамлар көп еди. 16Парисейлер[*] арасындағы диний муғаллимлер Оның гүнакарлар ҳәм салықшылар менен бирге ас ишип отырғанын көрип, Оның шәкиртлерине:

– Ол неге салықшылар ҳәм гүнакарлар менен бирге ас ишип отыр? – деди+.

17Буны еситкен Ийса:

– Шыпакерге дени саўлар емес, ал аўырыўлар мүтәж. Мен ҳақ адамларды емес, ал гүнакарларды шақырыў ушын келдим, – деди+.

Ораза ҳаққында сораў

(Мат 9:14-17; Лук 5:33-39)

18•Яқыяның ҳәм парисейлердиң шәкиртлери ораза тутатуғын еди. Айырым адамлар Ийсаға келип:

– Яқыяның ҳәм парисейлердиң шәкиртлери ораза тутады, ал Сениң шәкиртлериң неге ораза тутпайды? – деп сорады+.

19Ийса оларға:

– Тойға келгенлер күйеў олар менен бирге болған ўақытта ораза тута ала ма? Күйеў өзлери менен бирге болса, олар ораза тута алмайды+. 20Бирақ, олардан күйеў тартып алып кетилетуғын күнлер келеди, олар сонда, сол күнлери ораза тутады+.

21Ҳеш ким ески кийимге жаңа таўардан жамаў жамамайды. Олай етсе, жуўғанда жаңа жамаў қысқарып, ески кийимнен жыртылып қалады ҳәм жыртық бурынғысынан бетер болады. 22Ҳеш ким жаңа шарапты ески меске қуймайды. Олай етсе, жаңа шарап ески мести жарып, шарап та ағып кетеди, мес те жарамсыз болып қалады. Жаңа шарап жаңа меске қуйылыўы тийис, – деди.

Шаббат күни ҳаққында тартыс

(Мат 12:1-8; Лук 6:1-5)

23Бир Шаббат күни Ийса бийдай атызының арасынан өтип баратырғанда, шәкиртлери жол бойы бийдайдың масақларын үзе баслады+. 24Парисейлер Ийсаға:

– Қара, олар не ушын Шаббат күнинде ислеўге болмайтуғын исти[*] ислеп атыр, – деди+.

25Ийса оларға:

– Өзи де, қасындағылар да аўқатқа мүтәж болып аш қалғанда, Даўыттың не ислегенин сизлер ҳеш оқымағансызлар ма+? 26Ол бас руўханий Абиятардың заманында Қудайдың Үйине кирип, тек руўханийлерге ғана жеўге болатуғын, усынылған нанларды өзи де жеген, қасындағыларға да берген емес пе?[*] – деди+.

27Ол және:

– Адам Шаббат күни ушын емес, ал Шаббат күни адам ушын жаратылған+. 28Сонлықтан Адам Улы Шаббат күниниң де ийеси, – деди.

3

Ийсаның қолы ләң адамға шыпа бериўи

(Мат 12:9-14; Лук 6:6-11)

3^1•Ийса және мәжилисханаға кирди. Ол жерде қолы ләң бир адам бар еди+. 2Гейбиреўлер Ийсаны айыпламақшы болып, Шаббат күни сол адамға шыпа бермес пе екен деп, Оны аңлыды+. 3Ийса қолы ләң адамға:

– Ортаға шық, – деди. 4Соңынан олардан:

– Нызам бойынша Шаббат күни не ислеген дурыс: жақсылық па ямаса жаманлық па? Адамның жанын қутқарыў ма ямаса набыт қылыў ма? – деп сорады.

Бирақ олар үндемеди+. 5Ийса оларға ашыўлы нәзер таслап, олардың тас баўырлығына қыйналды ҳәм сол адамға:

– Қолыңды соз, – деди.

Ол қолын созғанда, қолы бурынғыдай сап-саў болып қалды+. 6Бирақ парисейлер сыртқа шыға сала дәрриў Ийсаны жоқ қылыў туўралы Ҳиродтың тәрепдарлары менен тил бириктире баслады.

Теңиз жағасындағы халық

7Ийса Өз шәкиртлери менен көлдиң жағасына шықты. Оған Галиладан көп халық ерип жүрди. Яҳудиядан,+
8Ерусалимнен, Идумеядан, Иорданның арғы жағасынан ҳәм Тир менен Сидон әтирапынан жүдә көп адамлар Оның ислеген ислери ҳаққында еситип, Оған келди. 9Халық көп жыйналғанлықтан, Өзин тығылыстырмасын деп, Ийса шәкиртлерине қайық таярлаўды тапсырды. 10Себеби Ол көп адамларға шыпа бергенликтен, аўырыў адамлардың ҳәммеси Оған қолларын тийгизбекши болып, әтирапына тығылыса берди+. 11Ҳәр қашан жаўыз руўхлар Ийсаны көргенде, Оның алдына жығылып:

– Сен – Қудайдың Улысаң! – деп бақырысатуғын еди+.

12Бирақ Ол Өзиниң ким екенлигин ашық айтыўды оларға қатаң қадаған ететуғын еди+.

Ийсаның он еки елшисин таңлаўы

(Мат 10:1-4; Лук 6:12-16)

13•Ийса таўға шығып, Өзи қәлеген адамларды шақырғанда, олар Оның қасына келди. 14-15Өзи менен бирге болыў ушын, Қудайдың сөзин жәриялаўға жибериў ушын ҳәм жинлерди қуўып шығарыўға бийлик бериў ушын он екисин таңлады.

16Ийса тайынлаған он еки елши мыналар еди: Ол Петр деп атаған Шимон,+
17Ийса Боанергес, яғный «гүлдирмаманың балалары» деп атаған Зебедейдиң уллары Яқып ҳәм Юхан,+
18Андрей, Филип, Бартоломей, Матта[*], Томас, Алпейдиң улы Яқып, Таддей, ўатансүйер Шимон+
19ҳәм кейин Ийсаға сатқынлық ислеген Яҳуда Исқариот+.

Ийса ҳәм Белзебүл

(Мат 12:22-32; Лук 11:14-23; 12:10)

20•Соңынан Ийса үйге киргенде, және көп халық жыйналып, Оған ҳәм шәкиртлерине аўқатланыўға мүмкиншилик болмай қалды+. 21Ийсаның үй-иши буны еситип, Оны алып кетиў ушын жолға шықты. Өйткени адамлар: «Ол есинен аўыпты», – деген еди+.

22Ерусалимнен келген диний муғаллимлер:

– Онда Белзебүл-шайтан бар. Ол жинлерди жинлердиң баслығының күши менен қуўып шығарып жүр, – дести+.

23Сонда Ийса оларды Өзине шақырып алып, оларға тымсаллар менен сөйлей баслады:

– Шайтанды шайтан қалай қуўып шығара алады? 24Егер бир патшалық өз ишинен бөлинсе, ол қулайды. 25Бир үй өз ишинен бөлинсе, ол қулайды. 26Егер шайтан өзине өзи қарсы шығып, өз ара бөлинсе, онда оның патшалығының қулап, тамам болатуғын ўақтының жеткени.

27Ҳеш ким де күшли адамның үйине кирип, мал-мүлкин тонай алмайды. Тек оны байлағаннан кейин ғана оның үйин тонай алады+.

28Сизлерге шынын айтып турман: адамлардың ҳәр қандай гүнасы да, тил тийгизиўлери де кешириледи. 29Бирақ ким де ким Мухаддес Руўхқа тил тийгизсе, ҳеш қашан кеширилмейди. Ол мәңгиге гүналы болады+. 30Ийса бул сөзлерди адамлардың: «Онда жаўыз руўх бар», – дегени себепли айтты.

Ийсаның анасы ҳәм туўысқанлары

(Мат 12:46-50; Лук 8:19-21)

31•Сонда Ийсаның анасы ҳәм туўысқанлары келди. Олар үйдиң сыртында турып, адам жиберип, Оны шақыртты+. 32Әтирапында отырған аламан Ийсаға:

– Анаң менен туўысқанларың келип, Сени сыртта шақырып тур, – деди.

33Ийса оларға жуўап қайтарып:

– Мениң анам ким, туўысқанларым кимлер? – деди де, 34әтирапында отырғанларға қарап: – Мине, Мениң анам ҳәм туўысқанларым! 35Ким де ким Қудайдың еркин орынласа, Мениң туўысқаным да, анам да – сол, – деди+.

4

Туқым себиўши туўралы тымсал

(Мат 13:1-9; Лук 8:4-8)

4^1•Ийса және көл жағасында тәлим бере баслады. Әтирапына жүдә көп халық жыйналғанлықтан, көлдеги қайыққа минип отырды, ал халық көлдиң жағасында, қурғақлықта турды. 2Ол халыққа тымсаллар менен көп нәрселерди үйретип, былай деди:

3– Тыңлаңлар: бир туқым себиўши туқым себиўге шығыпты. 4Ол сепкенде, туқымлардың гейбиреўлери жол шетине түсипти. Қуслар ушып келип, оларды шоқып жеп қойыпты. 5Гейбиреўлери топырағы аз болған таслаққа түсип, жер терең болмағанлықтан тез көгерип шығыпты. 6Бирақ күн шыққаннан соң солып, тамырсыз болғанлықтан, қуўрап қалыпты. 7Гейбиреўлери тикенлер арасына түсипти. Тикенлер өскеннен соң, оларды туншықтырып таслапты ҳәм олар зүрәәт бермепти+. 8Ал басқалары өнимли жерге түсип, көгерип өсип шығыпты ҳәм гейбиреўлери отыз, гейбиреўлери алпыс, гейбиреўлери жүз еседен зүрәәт берипти.

9Қулағы бар адам жақсылап еситип алсын!+

Тымсалдың мақсети

(Мат 13:10-17; Лук 8:9-10)

10•Ийса жалғыз қалғанда, он еки шәкирти ҳәм басқалар Оннан тымсаллар ҳаққында сорады. 11Ийса оларға былай деди:

– Қудайдың Патшалығының сырын билиў сизлерге берилген. Ал сырттағы басқа адамларға ҳәммеси тымсаллап айтылады+. 12Солай етип:

«Олар қарап турса да, көрмейди,
Тыңлап турса да, түсинбейди,
Қайтып келип, кеширилмейди»[*]+.

Туқым себиўши туўралы тымсалдың түсиндирилиўи

(Мат 13:18-23; Лук 8:11-15)

13Ийса оларға былай деди:

– Сизлер бул тымсалды түсинбейсизлер ме? Онда басқа барлық тымсалларды қалай түсинесизлер? 14Туқым себиўши Қудайдың сөзин себеди+. 15Гейбир адамлар жол шетине себилген туқымларға уқсайды, олар Қудайдың сөзин еситиўден-ақ, шайтан келип, олардың кеўлине себилген сөзди алып кетеди. 16Базылар таслақ жерге себилген туқымларға уқсайды. Олар сөзди еситкен ўақытта-ақ оны қуўаныш пенен қабыл етеди. 17Бирақ тамырсыз болғанлықтан турақсызлық етип, сөз ушын азап шегиўге ямаса қуўдаланыўға туўра келгенде, тез исенимнен қайтады+.

18Айырымлар тикенлер арасына себилген туқымларға уқсайды. 19Олар сөзди еситсе де, бул дүньяның тәшиўишлери, байлыққа алданыў ҳәм басқа да қумарлықлар сөзди туншықтырады, сонлықтан олар зүрәәт бермейди+. 20Ал басқалары өнимли жерге себилген туқымларға уқсайды. Олар сөзди еситип, оны қабыл етеди ҳәм зүрәәт береди: биреўлери отыз, биреўлери алпыс, биреўлери жүз еседен береди+.

21•Ийса оларға және былай деди:

– Ким шыраны ыдыстың ямаса кәттиң астына қойыў ушын әкеледи? Керисинше, оны шыра қойғышқа қойыў ушын әкелмей ме+? 22Себеби ашылмайтуғын ҳеш қандай сыр, билинбейтуғын ҳеш қандай жасырын нәрсе жоқ+. 23Қулағы бар адам жақсылап еситип алсын!+

24Ийса даўам етип, оларға былай деди:

– Еситкенлериңизге кеўил аўдарыңлар! Сизлер қандай өлшем менен өлшеп берсеңлер, өзлериңизге де сондай өлшем менен өлшеп бериледи. Ҳәтте, сизлерге қосымша етип те бериледи+. 25Кимде бар болса, оған қосымша етип бериледи, ал кимде жоқ болса, оның бары да тартып алынады+.

Өсип шыққан туқым туўралы тымсал

26Соң Ийса:

– Қудайдың Патшалығы мынаған уқсайды: бир адам жерге туқым сеўипти. 27Ол түн болғанда уйықлапты, күндиз болғанда ояныпты: бирақ туқымның қалай көгерип өскенин билмепти. 28Өйткени жер өз-өзинен зүрәәт береди: дәслеп көк шығып, соңынан масақ, ал оннан соң масақ ишинде дән өнеди. 29Ал егин писип жетилискенде, сол адам дәрриў орыўға кириседи, себеби орыў мәҳәли келди, – деди+.

Қышқыл туқым туўралы тымсал

(Мат 13:31-32; Лук 13:18-19)

30•Ийса тағы былай деди:

– Қудайдың Патшалығын неге уқсатайық? Оны қандай тымсал менен түсиндириўге болады? 31Ол қышқыл туқымына[*] уқсайды. Жерге себилгенде, бул туқым жер жүзиндеги барлық туқымлардың ең кишиси болады+. 32Бирақ ол себилгеннен соң өсип, шақалары жайылып, барлық шөплерден үлкен болады ҳәм оған аспан қуслары ушып келип, саялы шақаларына уя салады+.

33Ийса усындай көп тымсаллар менен халыққа түсине алғанынша сөз айтты. 34Оларға тымсалсыз ҳеш нәрсе айтпады, ал шәкиртлерине аўлақта ҳәммесин түсиндирди.

Ийсаның даўылды тоқтатыўы

(Мат 8:23-27; Лук 8:22-25)

35•Сол күни кеште Ийса шәкиртлерине:

– Көлдиң арғы жағасына өтейик, – деди+.

36Олар халықты қалдырып, Ийсаны отырған қайығы менен алып кетти. Оның менен бирге басқа қайықлар да бар еди. 37Сонда күшли даўыл көтерилип, толқынлар қайықты соққылағанда, қайық суўға тола баслады+. 38Ал Ийса қайықтың артқы жағында басына дастық салып, уйықлап атыр еди. Шәкиртлери Оны оятып:

– Устаз! Бизлер өлетуғын болдық-ғо, сонда да Саған бәри бир ме? – деди.

39Ийса турды да, самалға тыйым салып, толқынға:

– Тоқта! Тынышлан! – деп буйырды.

Сонда самал тоқтап, аўыр тынышлық орнады+.

40Ийса оларға:

– Неге буншама қорқасызлар? Еле исенимлериңиз жоқ па? – деди.

41Бирақ олар қатты қорқысып, бир-бирине:

– Самалды да, толқынды да Өзине бойсындыратуғын бул ким? – дести.

5

Ийсаның жин урған адамға шыпа бериўи

(Мат 8:28-34; Лук 8:26-39)

5^1•Олар көлдиң арғы жағасындағы герасалылардың үлкесине келди. 2Ийса қайықтан түсиўден-ақ, Оның қарсы алдынан қәбирлердиң арасы менен киятырған жаўыз руўхқа шалынған адам шықты. 3Бул адам қәбирлер арасында жасап жүрген болып, оны ҳеш ким шынжыр менен де байлап қоя алмаған еди. 4Неше рет шынжырласа да, кисенлесе де, ол ҳәр қашан шынжырларды үзип, кисенлерди сындырып таслайтуғын еди. Оны бойсындырыўға ҳеш кимниң күши жетпейтуғын еди. 5Ол күни-түни қәбирлер арасында ҳәм таўдың етеклеринде бақырып жүрип, өзин таслар менен жарақатлайтуғын еди.

6Узақтан Ийсаны көрген ол жуўырып келди де, аяғына жығылып:

7– Қудай Тааланың Улы – Ийса! Мениң менен не жумысың бар? Қудай ушын өтинемен, мени қыйнама! – деп қатты бақырды+.

8Өйткени Ийса: «Ҳәй, жаўыз руўх, бул адамнан шығып кет!» – деген еди.

9Сонда Ийса оннан:

– Атың ким? – деп сорады.

Ол:

– Мениң атым Үлкен топар, себеби бизлер көппиз, – деди 10ҳәм өзлерин бул жерден басқа жаққа жибермеўин өтинип, Оған қатты жалынды.

11Сол жердеги таўдың етегинде үлкен шошқа падасы жайылып жүрген еди. 12Жаўыз руўхлар Ийсаға жалынып:

– Бизлерди сол шошқаларға жибер, оларға кирейик, – деди.

13Ийса оларға рухсат етти. Сонда жаўыз руўхлар сол адамнан шығып, шошқаларға кирди ҳәм еки мыңға шамалас шошқа падасы жуўырысып, тик жардан көлге түсти де, суўға батып кетти.

14Шошқа бағыўшылар қашып кетип, қала ҳәм аўылларға барды да, болған ўақыяны айтып берди. Адамлар не болғанын көриў ушын келди. 15Олар Ийсаның қасына барып, бурын үлкен жин топары урған адамның ақыл-еси кирип, кийинип отырғанын көргенде қорқып қалысты. 16Болған ўақыяны көргенлер жин урған адамға ҳәм шошқаларға не болғанын оларға айтып берди.

17Сонда адамлар Ийсадан олардың үлкесинен кетиўин өтине баслады+.

18Ийса қайыққа мингенде, жиннен азат болған адам Оған:

– Сениң менен бирге барайын, – деп жалынды.

19Бирақ Ийса оған рухсат етпей:

– Үйиңе, жақынларыңның қасына қайт, Ийемиздиң саған не ислегенин ҳәм Оның саған қандай мийрим-шәпәәт көрсеткенин оларға айтып бер, – деди+.

20Ол адам сол жерден кетип, Ийсаның оған не ислегенин Декаполиске барып жәриялай баслады. Еситкенлердиң ҳәммеси таң қалысты+.

Тирилген қыз ҳәм шыпа тапқан ҳаял

(Мат 9:18-26; Лук 8:40-56)

21•Ийса қайық пенен және арғы жағаға өткенде, әтирапына көп адам жыйналды. Ол жағада турғанда, 22Яир атлы мәжилисхана басшыларының бири келди. Ол Ийсаны көрип, аяғына жығылды да:+

23– Кишкене қызым өлим төсегинде жатыр. Сен келип, оның үстине қолыңды қой, ол шыпа таўып, тири қалсын! – деп қатты жалынды.

24Ийса оның менен бирге кетти. Изине көп халық ерип, тығылыстырып жүрди.

25Сол жерде он еки жылдан бери қан кетип аўырып жүрген бир ҳаял бар еди+. 26Ол талай шыпакерлерден көп азап шеккен еди ҳәм пүткил мал-мүлкин сарплаған болса да ҳеш шыпа таппай, аўҳалы бурынғысынан бетер болған еди. 27Ҳаял Ийса ҳаққында еситип, адамлардың арасы менен Оның артына жақынлап келип, Оның кийимине қолын тийгизди. 28Өйткени ол ишинен: «Оның кийимине ғана қолымды тийгизсем, шыпа табаман», – деген еди+.

29Сол ўақытта-ақ ҳаялдың қан кетиўи тоқтады ҳәм ол денесиниң шыпа тапқанын сезди. 30Сонда Ийса Өзинен күш шыққанын дәрриў билип, халыққа бурылды да:

– Мениң кийимиме ким қолын тийгизди? – деп сорады+.

31Шәкиртлери Оған:

– Халықтың Сени тығылыстырып киятырғанын көрип турып, неге: «Мениң кийимиме ким қол тийгизди», – деп сорайсаң? – деди.

32Бирақ Ийса буны ким ислегенин көриў ушын, әтирапына қарай баслады. 33Сонда өзине не болғанын билген ҳаял қорқып ҳәм қалтырап, Оның алдына келди де, аяғына жығылып, бар ҳақыйқатты айтып берди. 34Ийса оған:

– Қызым! Исенимиң сени қутқарды. Тынышлық пенен бара бер, енди дәртиңнен азап шекпейсең, – деди+.

35Ол еле усыларды айтып турғанда, мәжилисхана басшысының үйинен адамлар келип:

– Қызыңыз өлди. Енди неге Устаздың тынышын алып турсыз? – деди.

36Бирақ Ийса бул сөзлерди еситсе де, мәжилисхана басшысына:

– Қорқпа, тек исен, – деди.

37Ийса Өзине Петр, Яқып ҳәм оның иниси Юханнан басқа ҳеш кимниң ериўине рухсат етпеди+. 38Олар мәжилисхана басшысының үйине келгенде, даўыс шығарып қатты жылап атырған адамларды көрди. 39Ийса ишке кирип:

– Неге қайғырып, жылап турсызлар? Қыз өлген жоқ, тек уйықлап атыр, – деди+.

40Олар Ийсаның үстинен күлди. Бирақ Ол ҳәммени шығарып жиберип, Өзи менен бирге қыздың ата-анасын ҳәм шәкиртлерин алып, қыз жатырған бөлмеге кирди. 41Қыздың қолынан услап, оған:

– Талита куми! – деди. Бул: «Қызым, саған айтаман, түргел», – дегенди билдиреди+.

42Қыз дәрриў орнынан турып, жүре баслады, оның жасы он екиде еди. Буны көргенлер қатты таң қалысты. 43Ийса оларға бул ҳаққында ҳеш кимге айтпаўды қатаң буйырып, қызға аўқат бериўди тапсырды+.

6

Насыралылардың Ийсаны тән алмаўы

(Мат 13:53-58; Лук 4:16-30)

6^1•Ийса сол жерден шығып, Өзи өскен қалаға келди. Оның изине шәкиртлери де ерди+. 2Шаббат күни болғанда, Ол мәжилисханада тәлим бере баслады. Оны тыңлаған көп адамлар таң қалысып:

– Булардың бәрин Ол қаяқтан алған? Оған бундай даналықты ким берген? Оның қоллары усындай кәраматларды қалай ислемекте+? 3Ол ағаш устасы емес пе? Ол Мәриямның улы, Яқып, Иосес, Яҳуда ҳәм Шимонлардың ағасы емес пе? Оның қарындаслары да усы жерде, бизлердиң арамызда емес пе? – десип, Оны тән алмады+.

4Ийса оларға:

– Қәдирленбейтуғын пайғамбар болмайды, ол тек өз ўатанында, ағайин-туўғанларының арасында ҳәм үйинде ғана қәдирсиз, – деди+.

5Ийса ол жерде тек бир неше аўырыў адамлардың үстине ғана қолын қойып, шыпа берди, бирақ басқа кәраматлар ислей алмады 6ҳәм олардың исенимсизлигине ҳайран қалды.

Ийсаның он еки шәкиртине тапсырма бериўи

(Мат 10:5-15; Лук 9:1-6)

Соңынан Ийса сол әтираптағы аўылларды аралап, тәлим берди. 7•Он еки шәкиртин шақырып алып, оларды екеў-екеўден жибере баслады ҳәм оларға жаўыз руўхларды қуўып шығарыўға бийлик берди+. 8Оларға:

– Жолға жалғыз таяқтан басқа ҳеш нәрсе: нан да, дорба да, қалталарыңызға ақша да алмаңлар, 9аяқларыңызға аяқ кийим кийсеңлер де, артық кийим алмаңлар, – деп буйырды.

10Ол және:

– Барған жериңизде қайсы үйге кирсеңиз, ол жерден шығып кеткениңизше, сол үйде болыңлар. 11Егер бир жерде сизлерди қабыл етпесе ҳәм сөзлериңизди тыңламаса, сол жерден шығып баратырып, оларға ескертиў ретинде, аяқларыңыздағы шаңды қағып кетиңлер[*], – деди+.

12Шәкиртлер барып, халыққа тәўбе етиўди жәриялап жүрди+
13ҳәм көп жинлерди қуўып шығарып, көп аўырыў адамларды май менен сылап, оларға шыпа берди+.

Шомылдырыўшы Яқыяның өлтирилиўи

(Мат 14:1-12; Лук 9:7-9)

14•Патша Ҳирод Ийса туўралы еситти, себеби Оның аты ҳәммеге белгили болған еди. Гейбиреўлер: «Бул – өлимнен қайта тирилген шомылдырыўшы Яқыя, сонлықтан да Ол усындай кәраматлар ислемекте», – десе,+
15базылар: «Бул – Илияс[*]», – дести. Тағы басқалар: «Ол – бурынғы пайғамбарлар сыяқлы, бир пайғамбар», – дести+.

16Ал буны еситкен Ҳирод:

– Мен басын кестирген Яқыя тирилип келипти, – деди.

17Ҳирод адам жиберип, Яқыяны услатып байлатты да, оны қаматып таслаған еди. Себеби ол өз иниси Филиптиң ҳаялы Ҳиродияға үйленген еди+. 18Өйткени Яқыя оған: «Туўысқаныңның ҳаялын алыўың нызамға туўры келмейди», – деген еди.

19Ал Ҳиродия кек сақлап, Яқыяны өлтирмекши болды, бирақ өлтире алмады. 20Себеби Ҳирод Яқыяның ҳақ ҳәм мухаддес адам екенин билип, оннан қорқып, оны қорғайтуғын еди. Ол Яқыяның сөзлерин еситкенде қатты тынышсызланса да, оларды қызығыўшылық пенен тыңлайтуғын еди.

21Күнлердиң биринде қолайлы жағдай туўылды. Ҳирод туўылған күнинде сарай ҳәмелдарларына, әскербасыларға ҳәм Галила үлкесиниң басшыларына зыяпат берди+. 22Сонда Ҳиродияның қызы келип ойынға түсип, Ҳиродтың ҳәм оның қонақларының кеўлинен шықты. Ҳирод қызға:

– Меннен не тилесең де сора, беремен, – деди.

23Және де, қызға ант ишип:

– Не тилесең де, ҳәтте, патшалығымның ярымына дейин болса да беремен, – деди+.

24Қыз сыртқа шығып, анасына:

– Не сорайын? – деди.

Анасы:

– Шомылдырыўшы Яқыяның басын сора! – деди.

25Қыз асығыслық пенен дәрриў патшаға келди де:

– Маған тап ҳәзир шомылдырыўшы Яқыяның басын алдырып, табаққа салып бериўиңизди қәлеймен, – деди.

26Патша буған қатты қыйналса да, қонақларының алдында ант ишкенлиги себепли, қыздың тилегине қарсы тура алмады. 27Сонлықтан патша сол ўақытта-ақ жәлладын жиберип, Яқыяның басын әкелиўди буйырды. Жәллад барып, қамақта Яқыяның басын кесип алды да, 28табаққа салып, қызға әкелип берди, ал қыз оны анасына берди. 29Буны еситкен Яқыяның шәкиртлери келип, оның денесин алып кетти де, қәбирге қойды+.

Ийсаның бес мың адамды тойғызыўы

(Мат 14:13-21; Лук 9:10-17; Юхн 6:1-14)

30•Елшилер Ийсаның қасына қайтып келип, Оған барлығын: қандай ислер ислегенин ҳәм халыққа нелерди үйреткенин айтып берди+. 31Ийса оларға:

– Келиңлер, аўлақ жерге барайық, ол жерде сизлер бираз дем аласызлар, – деди.

Өйткени келип-кетиўшилер көп болғанлықтан, олардың аўқатланыўға да ўақты жоқ еди+. 32Сонлықтан да олар қайыққа минип, жалғыз өзлери елсиз жерге кетти.

33Бирақ көп адамлар олардың кетип баратырғанын көрди. Оларды танығанлықтан, барлық қалалардан шықты да, жаға бойлап жуўырысып, олардан бурын жетип келди. 34Ийса қайықтан түскенде соншама халықты көрип, оларға жаны ашыды. Себеби олар шопансыз қойларға уқсайтуғын еди. Сонлықтан Ийса оларға көп нәрселерди үйрете баслады+. 35Кеш болғанда, Оның шәкиртлери қасына келип:

– Бул – бир елсиз жер, күн де кеш болды. 36Оларды тарқатып жибер, әтираптағы аўыл-елатларға барып, өзлерине азық сатып алсын, – деди.

37Ийса оларға жуўап берип:

– Оларға сизлер аўқат бериңлер! – дегенде, олар:

– Ырасында да, еки жүз динарға[*] нан сатып алып, халыққа жегизейик пе? – деди+.

38Ийса оларға:

– Қанша наныңыз бар? Барып көриңлер, – деди.

Олар билип келип:

– Бес нан менен еки балық бар екен, – деди.

39Сонда Ийса шәкиртлерине халықты топ-топқа бөлип, жасыл шөптиң үстине отырғызыўды буйырды. 40Халық жүзден, елиўден топарға бөлинип отырды. 41Ийса бес нан менен еки балықты алып, аспанға қарап Қудайға шүкирлик етти. Нанларды сындырып, халыққа тарқатыў ушын шәкиртлерине берди ҳәм еки балықты да барлығына үлестирди. 42Олардың ҳәммеси жеп тойды. 43Аўысқан нан бөлеклерин ҳәм балықларды жыйнап, үлкен он еки себет толтырды. 44Нан жеген ер адам бес мыңға шамалас еди.

Ийсаның суўдың үсти менен жүриўи

(Мат 14:22-33; Юхн 6:15-21)

45•Буннан соң, дәрҳал Ийса шәкиртлерине қайыққа миниўди ҳәм Өзинен бурын арғы жағадағы Бетсайдаға кетиўди буйырды. Ал Өзи халықты тарқатып жиберди+. 46Оларды жибергеннен соң, дуўа етиў ушын таўға шықты+. 47Кеш болғанда қайық көлдиң ортасында болып, ал Ийсаның жалғыз Өзи жағада еди. 48Самал қарсы есип турғанлықтан, Ийса шәкиртлериниң ескек есиўге қыйналып атырғанын көрди. Таңғы төртлерде Ийса көлдиң үсти менен шәкиртлерине қарай жүрип, олардың қасынан өтейин деп те қалды. 49Шәкиртлери көлдиң үсти менен киятырған Ийсаны көргенде әрўақ деп ойлап, бақырысып жиберди+. 50Өйткени ҳәммеси Оны көрип, қорқып қалысқан еди. Бирақ Ийса оларға дәрриў:

– Жигерлениңлер! Бул Мен, қорқпаңлар! – деди.

51Ийса олардың қайығына миниўден, самал тоқтады. Олар қатты таң қалысты. 52Себеби олар нан менен болған кәраматты түсинбеген еди: кеўиллери соқыр еди+.

53Ийса ҳәм Оның шәкиртлери көлдиң арғы жағасына өтип, Геннесарет жерине келип тоқтады да, қайықты байлап қойды+. 54Олар қайықтан түскенде, адамлар Ийсаны дәрриў танып, 55пүткил дөгерекке жуўырысты. Оның қай жерде екенлигин еситиўден, Оған аўырыў адамларды төсеклери менен әкеле баслады+. 56Ол қай жерге келмесин: аўылларға ма, қалаларға ма, елатларға ма, адамлар аўырыўларды базар майданларына алып келди. Олар Ийсадан ҳеш болмаса кийиминиң шетине ғана қол тийгизиўге рухсат сорады. Оған қол тийгизгенлердиң ҳәммеси шыпа тапты+.

7

Адамды не ҳарамлайды?

(Мат 15:1-20)

7^1•Ийсаның қасына Ерусалимнен келген парисейлер ҳәм айырым диний муғаллимлер жыйналды. 2Олар Ийсаның шәкиртлериниң айырымларының ҳарам, яғный үрп-әдет бойынша жуўылмаған қоллары менен аўқат жегенин көрди.

3Өйткени парисейлер ҳәм барлық яҳудийлер ата-бабаларынан қалған үрп-әдетлерин сақлап, қолларын жақсылап жуўмай турып аўқат жемейтуғын+
4ҳәм және де, базардан келип, жуўынбағанша аўқатланбайтуғын еди. Олар басқа да көп дәстүрлерди сақлаўды үрдис еткен. Мысалы: кесе, гүзе, мыс қазанларды жуўады+.

5Сонлықтан парисейлер менен диний муғаллимлер Ийсадан:

– Неге Сениң шәкиртлериң ата-бабалардан қалған үрп-әдетлерди орынламай, ҳарам қоллары менен аўқат жейди? – деп сорады+.

6Ийса оларға:

– Сизлер, еки жүзлилер туўралы Ийшая пайғамбар мынадай деп дурыс болжаған:

«Бул халық сыйлар Мени тили менен,

Бирақ жүреги Меннен алыс+.

7Олар Маған босқа сыйынып,

Адам ойлап тапқан парызларды үйретер»[*]+.

8Сизлер Қудайдың буйрығын таслап, адамлардың дәстүрлерин орынлап жүрсизлер[*], – деди.

9Ийса оларға және:

– Сизлер өз дәстүрлериңизди сақлаў ушын, Қудайдың буйрығын бийкарлаўды ақылға муўапық деп есаплайсызлар. 10Муўса: «Ата-анаңды ҳүрметле»[*] ҳәм «Ким де ким әкесине ямаса анасына жаман сөз айтса, ол сөзсиз өлтирилсин»,[*] – деген+. 11Бирақ сизлер: «Ким де ким әкесине ямаса анасына: „Саған беретуғынымды Қудайға қурбан қылып бағышладым“, десе, 12сол адам ата-анасына ҳеш жәрдем бермесе де болады», – дейсизлер.

13Солай етип, сизлер өз үрп-әдетлериңиз бенен Қудайдың сөзин бийкар етип, басқа да усы сыяқлы көп ислерди ислейсизлер, – деди.

14Ийса халықты және Өзине шақырып алып былай деди:

– Мени ҳәммеңиз тыңлап, түсинип алыңлар. 15Адамның ишине сырттан киретуғын ҳеш нәрсе оны ҳарамлай алмайды, ал адамды оның ишинен шығатуғын нәрсе ҳарамлайды. [+
16[*]]

17Ол халықтың қасынан кетип, үйге киргенде, шәкиртлери сол тымсал ҳаққында сорады. 18Ийса оларға:

– Еле сизлер де түсинбедиңлер ме? Адамның ишине сырттан киретуғын ҳеш нәрсе оны ҳарамлай алмайтуғынын түсинбейсизлер ме? 19Себеби ол оның кеўлине емес, ал қарнына барып, соңынан сыртқа шығады, – деди.

Солай етип, Ийса ҳәр қандай азық-аўқаттың ҳадал екенин айтты+.

20Ол және:

– Адамды оның ишинен шыққан нәрселер ҳарамлайды+. 21Өйткени иштен, адамның кеўлинен жаман ойлар, бузықшылық, урлық ислеў, адам өлтириў,+
22неке ҳадаллығын бузыў, нәпсиқаўлық, жаўызлық, алдаў, азғынлық, күншиллик, масқаралаў, менменлик, ақылсызлық шығады. 23Бул жаманлықлардың барлығы адамның ишинен шығып, оны ҳарамлайды, – деди.

Сирофеникиялы ҳаялдың исеними

(Мат 15:21-28)

24•Ийса сол жерден шығып, Тир[*] үлкесине келди. Ол бир үйге кирди ҳәм буны ҳеш кимниң билгенин қәлемеди, бирақ жасырына алмады+. 25Кишкене қызы жаўыз руўхқа шалынған бир ҳаял Ийса ҳаққында еситип, дәрҳал Оған келди де, аяғына жығылды. 26Бул – Сирофеникия елинде туўылған грек ҳаялы еди. Ол Ийсадан қызындағы жинди қуўып шығарыўды өтинди+. 27Ал Ийса оған:

– Биринши балаларды тойдырыў керек, балалардың нанын алып, ийтлерге таслаў дурыс емес, – деди+.

28Ҳаял жуўап берип:

– Дурыс, Ийем. Бирақ ийтлер де дастурханнан түскен балалардың нанының усақларын жейди-ғо, – деди.

29Ийса оған:

– Усы жуўабың ушын үйиңе қайта бер, қызыңнан жин шығып кетти, – деди.

30Ҳаял үйине келгенде, қызының төсекте жатырғанын ҳәм оннан жинниң шығып кеткенин көрди.

Ийсаның ҳәм герең, ҳәм сақаў адамға шыпа бериўи

31Ийса Тир үлкесинен шығып, Сидон арқалы Декаполистиң үсти менен Галила көлине қайтып келди+. 32Сол жерде адамлар Оған ҳәм герең, ҳәм сақаў болған адамды алып келип, оның үстине қолын қойыўын өтинди+. 33Ийса оны шетирек шығарып, қулақларына бармақларын тықты да, түкирип, қолын оның тилине тийгизди+. 34Аспанға қарап гүрсинди де, оған:

– Эффата! – деди. Бул «ашыл» дегенди билдиреди.

35Сол ўақытта-ақ адамның қулақлары ашылды ҳәм ол тилге кирип, дурыс сөйлей баслады. 36Ийса адамларға бул ҳаққында ҳеш кимге айтпаўды буйырды. Бирақ Ол оларға қанша тыйым салса да, олар және де көбирек жая берди+. 37Адамлар қатты таң қалысып:

– Ол ҳәммесин жақсы ислейди: гереңлерди еситетуғын, гүңелеклерди сөйлейтуғын қылады, – дести.

8

Ийсаның төрт мың адамды тойғызыўы

(Мат 15:32-39)

8^1•Сол күнлери көп халық жыйналды. Олардың жейтуғын ҳеш нәрсеси болмағанлықтан, Ийса шәкиртлерин жанына шақырып алып:

2– Халыққа жаным ашып тур. Олар үш күннен бери Мениң қасымда болып, жейтуғын ҳеш нәрсеси жоқ+. 3Егер оларды аш ҳалында үйлерине жиберсем, жолда ҳәлсиреп қалады. Және де, олардың гейбиреўлери узақтан келген, – деди.

4Шәкиртлери Оған жуўап берип:

– Ким усындай бир елсиз жерде соншелли адамды тойдырыў ушын нан таба алады? – деди+.

5Ийса олардан:

– Неше наныңыз бар? – деп сорады.

Олар:

– Жетеў, – деп жуўап берди.

6Сонда Ийса халыққа жерге отырыўды буйырды. Жети нанды алып, Қудайға шүкирлик етти ҳәм тарқатыў ушын, шәкиртлерине сындырып берди. Шәкиртлери халыққа тарқатты. 7Оларда және бир неше киши балық та бар еди. Ийса Қудайға шүкирлик етип, оларды да тарқатыўды буйырды. 8Халық жеп тойды ҳәм аўысып қалған бөлеклерди жыйнап, жети себет толтырды. 9Ол жерде төрт мыңға шамалас адам бар еди. Ийса адамларды тарқатып жиберди 10ҳәм шәкиртлери менен дәрриў қайыққа минип, Далманута үлкесине кетти.

Ийсадан кәраматлы белги көрсетиўди талап етиў

(Мат 16:1-4)

11•Парисейлер Ийсаға келип, Оның менен тартыса баслады ҳәм Оны сынап көриў ушын, аспаннан кәраматлы белги көрсетиўди талап етти+. 12Ийса аўыр гүрсинип:

– Неге бул әўлад кәраматлы белги талап етип атыр? Шынын айтып турман: бул әўладқа ҳеш қандай кәраматлы белги көрсетилмейди, – деди.

13Соңынан оларды қалдырып, және қайыққа минди де, арғы жағаға кетти.

Жалған тәлиматлардан сақ болыңлар!

(Мат 16:5-12)

14•Шәкиртлери өзлери менен бирге нан алыўды умытып кетип, қайықта тек ғана бир нан бар еди. 15Ийса оларды ескертип:

– Абайлаңлар, парисейлердиң ҳәм Ҳиродтың ашытқысынан сақ болыңлар! – деди+.

16Олар:

– Нанымыз жоқ болғанлықтан усылай деди, – деп, өз ара айтыса баслады.

17Ийса буны билип, олардан:

– Неге сизлер наныңыздың жоқлығын айтысып турсызлар? Елеге дейин көрмей ҳәм түсинбей турсызлар ма? Елеге дейин кеўиллериңиз соқыр ма+? 18Неге көзлериңиз бола тура көрмейсизлер, қулақларыңыз бола тура еситпейсизлер? Еслериңизде жоқ па+? 19Мен бес нанды бес мың адамға сындырып бергенимде, аўысқан бөлеклерди жыйнап неше себет толтырдыңлар? – деп сорады.

– Он еки, – деп жуўап берди олар+.

20Ийса және:

– Мен жети нанды сындырып, төрт мың адамға бөлистиргенимде, аўысқан бөлеклерди жыйнап неше себет толтырдыңлар? – деп сорады.

– Жети, – деп жуўап берди олар+.

21Ийса оларға:

– Сонда еле де түсинбедиңлер ме? – деди.

Ийсаның Бетсайдада соқыр адамға шыпа бериўи

22Ийса шәкиртлери менен Бетсайдаға келгенде, адамлар Ийсаға бир соқыр адамды әкелип, оған қолын тийгизиўин өтинди+. 23Ийса соқыр адамның қолынан услап, оны аўылдың сыртына алып шықты. Оның көзлерине түкирип, оның үстине қолларын қойды да:

– Бир нәрсе көрип турсаң ба? – деп сорады+.

24Ол қарап:

– Адамларды көрип турман. Олар жүрип баратырған тереклерге уқсайды, – деди.

25Сонда Ийса оның көзлерине және қолларын қойғанда, ол тигилип қарады да, шыпа таўып, ҳәммесин анық көре баслады. 26Ийса оны үйине жиберип, оған:

– Аўылға барма! – деди.

Петрдиң Ийсаның Масийх екенлигин мойынлаўы

(Мат 16:13-20; Лук 9:18-21)

27•Ийса Өз шәкиртлери менен Филип Кесариясындағы аўылларға кетти. Жол бойы шәкиртлеринен:

– Мени адамлар ким деп санайды? – деп сорады.

28Олар жуўап берип:

– Биреўлер шомылдырыўшы Яқыя, екиншилер Илияс, тағы басқалар пайғамбарлардың бири деседи, – деди+.

29Ийса олардан:

– Ал сизлер Мени ким деп санайсызлар? – деп сорады.

Петр жуўап берип:

– Сен – Масийхсаң, – деди+.

30Сонда Ийса оларға Өзи ҳаққында ҳеш кимге айтпаўды ескертти+.

Ийсаның Өз өлими ҳәм қайта тирилиўи ҳаққында билдириўи

(Мат 16:21-28; Лук 9:22-27)

31•Ийса Адам Улының көп азап шегип, ақсақаллар, бас руўханийлер ҳәм диний муғаллимлер тәрепинен қабыл алынбай өлтирилиўи ҳәм үшинши күни қайта тирилиўи тийис екенлигин оларға үйрете баслады+. 32Ол бул ҳаққында ашық-айдын айтты. Бирақ Петр Оны шетке шақырып алып, қарсы сөйлей баслады+. 33Ийса бурылып, Өзиниң басқа шәкиртлерине қарады да, Петрге қатаң жуўап берип:

– Жоқ бол көзимнен, шайтан! Сен Қудайдың емес, ал адамның ислерин ойлап турсаң, – деди+.

34Соңынан Ийса шәкиртлери менен халықты Өзине шақырып алып:

– Ким де ким Маған ергиси келсе, өзинен кешсин ҳәм өз атанақ ағашын арқалап, Мениң изиме ерсин+. 35Себеби ким де ким өз жанын сақламақшы болса, оны жоғалтады. Ал ким де ким өз жанын Мен ҳәм Хош Хабар ушын жоғалтса, оны сақлап қалады+. 36Адам пүткил дүньяны ийелеп алып, бирақ өз жанын жоғалтса, буннан оған не пайда+? 37Ол өз жаны ушын қандай төлем бере алады+? 38Егер ким де ким усы опасыз ҳәм гүнакар әўладта Меннен ҳәм Мениң сөзлеримнен арланса, Адам Улы да Әкесиниң салтанатында Өзиниң мухаддес периштелери менен келгенде, оннан арланады, – деди+.

9

9^1Ийса оларға және:

– Сизлерге шынын айтаман: бул жерде турғанлардың гейбиреўлери Қудайдың Патшалығының Өз қүдирети менен келгенин көрмегенше, өлмейди, – деди+.

Ийсаның түр-түсиниң өзгериўи

(Мат 17:1-13; Лук 9:28-36)

2•Арадан алты күн өткеннен соң, Ийса тек Петр, Яқып ҳәм Юханды алып, бәлент бир таўға шықты. Сонда олардың алдында Ийсаның түр-түси өзгерди+. 3Оның кийими жарқырап кетип, қардай аппақ түске енди. Жер жүзинде ҳеш бир кир жуўыўшы бундай қылып ағарта алмас еди+. 4Сонда оларға Илияс ҳәм Муўса пайғамбарлар көринип, Ийса менен сөйлесип турды+. 5Петр Ийсаға:

– Устаз, бизлердиң бул жерде болғанымыз қандай жақсы! Бизлер үш қос қурайық: биреўин Саған, биреўин Муўсаға, биреўин Илиясқа, – деди.

6Петр бул сөзлерди не айтарын билмегенликтен айтты, өйткени шәкиртлер қатты қорқып қалған еди.

7Сол ўақытта бир булт пайда болып, оларды қаплады. Булттан:

– Бул – Мениң сүйикли Улым![*] Оның айтқанын тыңлаңлар! – деген саза еситилди+.

8Шәкиртлери бирден жән-жағына қарағанда, өзлериниң қасында Ийсадан басқа ҳеш кимди көрмеди.

9Таўдан төмен түсип баратырғанда, Ийса оларға:

– Адам Улы өлимнен қайта тирилгенше, бул көргенлериңизди ҳеш кимге айтпаңлар, – деп буйырды+.

10Олар бул ўақыяны сыр сақлап, «өлимнен қайта тирилиў» дегенниң не екенлиги ҳаққында бир-биринен сорайтуғын еди. 11Шәкиртлери Ийсадан:

– Неге диний муғаллимлер алды менен Илияс келиўи шәрт дейди? – деп сорады.

12Ийса оларға жуўап берип:

– Дурыс, алды менен Илияс келип, ҳәммесин дүзетеди.[*] Бирақ неге Адам Улы көп азап шегип, қабылланбаўы шәрт, деп жазылған+? 13Сизлерге айтатуғыным: Илияс келген еди. Бирақ ол ҳаққында жазылғандай, адамлар оған қәлегенин ислеп, жаман қатнаста болды, – деди+.

Ийсаның жин урған балаға шыпа бериўи

(Мат 17:14-20; Лук 9:37-43)

14•Олар басқа шәкиртлерине қайтып келгенде, шәкиртлерди қоршаған көп халықты ҳәм олар менен тартысып турған диний муғаллимлерди көрди. 15Пүткил халық Ийсаны көриўден таң қалысты ҳәм жуўырысып келип, Оған сәлем берди. 16Ийса олардан:

– Олар менен не ҳаққында тартысып турсызлар? – деп сорады.

17Халық арасынан бир адам Оған жуўап берип:

– Устаз! Мен Саған тилсиз руўх урғанлықтан гүңелек болып қалған баламды алып келдим+. 18Баламды руўх тутқанда, жерге жығады. Оның аўзында көбик пайда болады ҳәм ол тислерин қайрап, қатып қалады. Мен Сениң шәкиртлериңнен жаўыз руўхты қуўып шығарыўды өтинген едим, бирақ олардың қолынан келмеди, – деди.

19Сонда Ийса оларға:

– Ҳәй, исенбейтуғын әўлад! Мен қашанға дейин сизлер менен бирге боламан? Қашанға дейин сизлерге шыдайман? Баланы Маған алып келиңлер, – деди.

20Олар баланы Ийсаға алып келди. Ийсаны көриўден руўх баланы дәрриў қалтыратты. Бала жерге жығылды да, аўзынан көбиги ағып, аўнап жатты+. 21Сонда Ийса баланың әкесинен:

– Бундай болғанына қанша ўақыт болды? – деп сорады.

Әкеси:

– Кишкене бала ўақтынан усындай. 22Руўх оны өлтирмекши болып, неше мәрте отқа да, суўға да таслады. Егер қолыңнан келсе, бизлерди аяп, жәрдем ете гөр, – деди+.

23Ийса оған:

– Егер қолыңнан келсе, дейсең бе? Исенетуғын адамға ҳәмме нәрсе мүмкин, – деди+.

24Баланың әкеси дәрҳал жылап жиберип:

– Мен исенемен, аз исенимимниң беккем болыўына жәрдем ет! – деп бақырды.

25Халықтың жуўырысып киятырғанын көргенде Ийса жаўыз руўхқа кейип:

– Ҳәй, тилсиз ҳәм герең руўх! Буйыраман: оннан шығып кет ҳәм қайтып оған кириўши болма, – деди.

26Сонда руўх шыңғырып, баланы қатты қалтыратты да, оннан шығып кетти. Бала өлидей болып жатырғанлықтан, адамлардың көбиси:

– Ол өлип қалды, – деди+.

27Бирақ Ийса оны қолынан услап турғызғанда, ол орнынан турды+.

28Ийса үйге киргеннен кейин, шәкиртлери аўлақта Оннан:

– Бизлер неге жаўыз руўхты қуўып шығара алмадық? – деп сорады.

29Ийса оларға жуўап берип:

– Жинлердиң бундай түрин тек дуўа етиў арқалы қуўып шығарыўға болады, – деди.

Ийсаның және Өз өлими ҳәм қайта тирилиўи ҳаққында билдириўи

(Мат 17:22-23; Лук 9:43-45)

30•Сол жерден шығып, олар Галила арқалы өтти. Ийса буны ҳеш кимниң билмеўин қәледи. 31Себеби Ол шәкиртлерине тәлим берип:

– Адам Улы адамлардың қолына услап бериледи, олар Оны өлтиреди ҳәм өлтирилгеннен кейин, Ол үшинши күни қайта тириледи, – деди+.

32Бирақ шәкиртлери бул сөзлердиң мәнисин түсинбеди, ал сорайын десе қорқты+.

Аспан Патшалығында ең уллы ким?

(Мат 18:1-5; Лук 9:46-48)

33•Олар Капарнаҳумға келди. Ийса үйде болғанда, шәкиртлеринен:

– Жол бойы не ҳаққында тартыстыңлар? – деп сорады+.

34Бирақ олар үндемеди. Өйткени олар жол бойы арасында кимниң ең уллы екенлиги ҳаққында тартысқан еди. 35Ийса отырып, он еки шәкиртин шақырып алды да, оларға:

– Егер ким де ким биринши болғысы келсе, сол ең соңғы болып, ҳәммеге хызмет етиўи шәрт, – деди+.

36Соң кишкене бир баланы алып, олардың ортасына турғызды да, оны қушақлап:+

37– Ким де ким мынадай кишкене бир баланы Мениң атым ушын қабыл етсе, оның Мени қабыл еткени болады. Ал ким де ким Мени қабыл етсе, оның тек Мени емес, ал Мени Жибергенди қабыл еткени болады, – деди+.

Бизлерге қарсы болмаған – бизлердиң тәрепдарымыз

(Лук 9:49-50)

38Юхан Ийсаға:

– Устаз! Сениң атың менен жинлерди қуўып шығарып жүрген бир адамды көрдик. Бирақ ол бизлерге ерип жүрмегенликтен, оған тыйым салдық, – деди+.

39Ал Ийса былай деди:

– Оған тыйым салмаңлар, себеби Мениң атым менен кәрамат көрсеткенлердиң ҳеш қайсысы да Мен туўралы жақын арада жаман сөз айта алмайды. 40Өйткени ким де ким бизлерге қарсы болмаса, ол бизлердиң тәрепдарымыз+. 41Сизлерге шынын айтып турман: ким де ким Масийхқа тийисли болғаныңыз себепли, Мениң атым ушын сизлерге бир кесе суў ишкизсе, ол сыйсыз қалмайды+.

Азғырылып гүна ислемең

(Мат 18:6-9; Лук 17:1-2)

42– Және де, ким де ким Маған исенетуғын мына кишкенелердиң биреўин азғырса, оның мойнына үлкен дигирман тасы байланып теңизге тасланғаны оған жақсырақ болады+. 43Егер сени қолың азғырса, оны шаўып тасла. Еки қолың менен дозаққа, сөнбес отқа тасланғаныңнан гөре, шолақ болып мәңгилик өмирге ерискениң жақсырақ. [+
44[*]] 45Егер сени аяғың азғырса, оны шаўып тасла. Еки аяғың менен дозаққа тасланғаныңнан гөре, шолақ болып мәңгилик өмирге ерискениң жақсырақ. [ 46[*]] 47Егер сени көзиң азғырса, оны ойып тасла. Еки көзиң менен дозаққа тасланғаныңнан гөре, жалғыз көзиң менен Қудайдың Патшалығына киргениң жақсырақ. Дозақта+
48«оларды жеп атырған қурт та өлмейди, жандырып атырған от та сөнбейди»[*].

49Затлардың отта сыналып, дуз бенен тазаланғаны сыяқлы, ҳәр бир адам солай сыналып, тазаланады[*].

50Дуз – жақсы нәрсе. Бирақ дуз өз күшин жойтса, оны қалай және шорлы қылыўға болады? Ишиңизде дуз болсын, бир-бириңиз бенен татыў жасаңлар, – деди+.

10

Ажырасыў ҳаққында

(Мат 19:1-12; Лук 16:18)

10^1•Ийса сол жерди қалдырып, Яҳудия үлкесине ҳәм Иорданның арғы тәрепине кетти. Оның жанына және көп халық жыйналған еди ҳәм Ол тағы әдеттегидей оларға тәлим берди.

2Ийсаға айырым парисейлер келди ҳәм Оны сынап көрмекши болып:

– Ер адамның ҳаялынан ажырасыўы нызамға туўры келе ме? – деп сорады.

3Ийса сораўға сораў менен жуўап берип:

– Муўса сизлерге нени буйырған еди? – деди.

4Олар:

– Муўса ер адамның ҳаялына талақ хат жазып, ажырасыўына рухсат еткен,[*] – деди+.

5Ийса оларға:

– Сизлер тас баўыр болғанлықтан, ол усы буйрықты жазған еди. 6Бирақ жаратылыстың басында былай болды: «Қудай адамларды еркек ҳәм ҳаял қылып жаратқан»[*]+. 7«Сонлықтан ер адам ата-анасын қалдырып, өз ҳаялына қосылады+
8ҳәм екеўи бир дене болады. Солай етип, олар енди еки емес, ал бир дене болады»[*]. 9Сол себепли, Қудай қосқанларды адам ажыратпасын, – деди+.

10Үйде болғанда, Оннан шәкиртлери және усылар ҳаққында сорады. 11Ийса оларға:

– Ким де ким өз ҳаялы менен ажырасып, басқа ҳаял алса, ол ҳаялына болған неке ҳадаллығын бузған болады. 12Ҳаял да өз күйеўи менен ажырасып, басқа еркекке турмысқа шықса, ол да неке ҳадаллығын бузған болады, – деди+.

Ийсаның балаларға пәтия бериўи

(Мат 19:13-15; Лук 18:15-17)

13•Қолын тийгизсин деп, адамлар Ийсаға балаларын алып келди. Ал шәкиртлери оларға кейиди. 14Буны көргенде Ийса оларға ашыўланып:

– Балалардың Маған келиўине рухсат бериңлер! Оларға тосқынлық жасамаңлар! Өйткени Қудайдың Патшалығы усындайлардики. 15Сизлерге шынын айтаман: ким де ким Қудайдың Патшалығын кишкене бала сыяқлы қабыл етпесе, ол оған кире алмайды, – деди+.

16Соңынан балаларды қушақлап, олардың үстине қолларын қойып, пәтиясын берди+.

Байлық ҳәм мәңгилик өмир

(Мат 19:16-30; Лук 18:18-30)

17•Ийса жолға шығып баратырғанда бир адам жуўырып келип, Оның алдында дизе бүкти де:

– Ийгиликли Устаз! Мәңгилик өмирди алыўым ушын не ислеўим керек? – деп сорады+.

18Ийса оған:

– Сен неге Мени ийгиликли деп атап атырсаң? Жалғыз Қудайдан басқа ҳеш ким ийгиликли емес+. 19Оның буйрықларын өзиң билесең: «Адам өлтирме, неке ҳадаллығын бузба, урлық ислеме, жалған гүўалық берме, жалатайлық қылма, ата-анаңды ҳүрметле»[*], – деди+.

20Ол Ийсаға:

– Устаз! Мен булардың ҳәммесин бала ўақтымнан бери орынлап киятырман, – деди+.

21Ийса оған сүйиспеншилик пенен қарап:

– Саған бир нәрсе жетиспейди. Барып барлық мал-мүлкиңди сатып, ақшасын жарлыларға бер, сонда сениң ғәзийнең аспанда болады. Соңынан келип, Мениң изиме ер, – деди+.

22Бирақ жигит бул сөзлерди еситкенде түри өзгерип кетти. Ол қапа болып, кетип қалды. Себеби оның байлығы көп еди.

23Ийса әтирапына қарап, шәкиртлерине:

– Байлығы барларға Қудайдың Патшалығына кириў қандай қыйын! – деди+.

24Шәкиртлери бул сөзлерди еситип, таң қалысты. Бирақ Ийса оларға және:

– Балаларым! Қудайдың Патшалығына кириў қандай қыйын! 25Бай адамның Қудайдың Патшалығына кириўинен гөре, түйеге ийнениң көзинен өтиў аңсатырақ, – деди.

26Олар қатты таң қалысып, бир-бирине:

– Олай болса, ким қутқарыла алады? – деди.

27Ийса оларға қарап:

– Бул адамлардың қолынан келмейди, бирақ Қудайдың қолынан келеди. Өйткени Қудай ушын мүмкин емес нәрсе жоқ, – деди+.

28Сонда Петр сөз баслап, Оған:

– Минекей, бизлер ҳәмме нәрсемизди таслап, Сениң изиңе ердик, – деди+.

29Ийса жуўап берип:

– Шынын айтып турман: ким де ким Мен ушын ҳәм Хош Хабар ушын үйлерин, аға-инилерин, апа-қарындасларын, ата-анасын, балаларын, мал-мүлкин таслап шықса,+
30ол ҳәзир, бул дүньяда қуўдаланыўлар менен бирликте жүз есе артығы менен үйлерин де, аға-инилерин де, апа-қарындасларын да, ата-анасын да, балаларын да, жерлерин де алады ҳәм келешекте мәңгилик өмирге ийе болады+. 31Бирақ, бириншилердиң көбиси соңғылар, соңғылардың көбиси бириншилер болады, – деди+.

Ийсаның Өз өлими ҳәм қайта тирилиўи ҳаққында үшинши рет айтыўы

(Мат 20:17-19; Лук 18:31-34)

32•Олар Ерусалимге көтерилетуғын жолда баратырғанда, Ийса шәкиртлериниң алдында жүрди. Шәкиртлери таң қалысты, ал ерип киятырғанлар қорқынышта еди. Ийса он еки шәкиртин және шақырып алды да, Өзине не болатуғыны ҳаққында оларға айта баслап, былай деди:

33– Минекей, бизлер Ерусалимге қарай көтерилип баратырмыз. Сол жерде Адам Улы бас руўханийлер менен диний муғаллимлердиң қолына услап бериледи. Олар Оны өлимге ҳүким етип, басқа миллет адамларына тапсырады. 34Олар Оны масқаралап, Оған түкиреди ҳәм қамшылап сабап, өлтиреди. Ал үш күннен кейин, Ол қайта тириледи+.

Яқып ҳәм Юханның тилеги

(Мат 20:20-28)

35•Сонда Зебедейдиң уллары Яқып ҳәм Юхан Ийсаға келип:

– Устаз! Бизлер не сорасақ та, соны орынлаўыңды қәлеймиз, – деди+.

36Ийса олардан:

– Мениң сизлер ушын не ислеўимди қәлейсизлер? – деп сорады.

37Олар:

– Өзиңниң салтанатлы патшалығыңда биреўимизди оң жағыңа, екиншимизди сол жағыңа отырғыз, – деди+.

38Ийса:

– Сизлер не сорап турғаныңызды билмейсизлер. Сизлер Мен ишетуғын азап кесесинен ише аласызлар ма? Мениң шомылдырылатуғынымдай, шомылдырыла аласызлар ма? – деди+.

39Олар:

– Аўа, аламыз, – деп жуўап берди.

Ийса оларға:

– Мен ишетуғын азап кесесинен сизлер де ишесизлер, Мениң шомылдырылатуғынымдай, сизлер де шомылдырыласызлар+. 40Бирақ Мениң оң жағым ямаса сол жағыма отырғызыў Мениң еркимде емес. Бул орынлар кимлерге арналған болса, солар отырады, – деди.

41Қалған он шәкирт буны еситкенде, Яқып пенен Юханға ашыўланып қалды. 42Сонда Ийса оларды қасына шақырып алып:

– Басқа миллетлер арасында ҳүкимдарлар деп есапланғанлар халыққа зулымлық етип, басшылары үстемлик пенен басқаратуғынын билесизлер. 43Бирақ, сизлердиң араңызда бундай болмасын. Араңызда ким уллы болғысы келсе, ол сизлерге хызметши болыўы шәрт+. 44Араңызда ким биринши болғысы келсе, сол ҳәммеге қул болыўы шәрт. 45Себеби Адам Улы Өзине хызмет еттириўге емес, ал Өзи хызмет етиўге ҳәм көплердиң азатлық қунын төлеў ушын, Өз жанын бағышлаўға келди, – деди+.

Ийсаның соқыр Бартимейге шыпа бериўи

(Мат 20:29-34; Лук 18:35-43)

46•Олар Ерихоға келди. Ийса Өз шәкиртлери ҳәм көп халық пенен Ериходан шығып баратырғанда, Тимейдиң улы соқыр Бартимей жол бойында тиленшилик етип отыр еди+. 47Ол насыралы Ийсаның сол жерде екенин еситкенде:

– Даўыттың Урпағы[*] Ийса! Маған реҳим ете гөр! – деп бақыра баслады+.

48Көп адамлар үнин шығармаўын айтып, оған кейиди. Бирақ ол оннан да бетер қатты бақырып:

– Даўыттың Урпағы! Маған реҳим ете гөр! – деди.

49Ийса тоқтап:

– Оны шақырың, – деди.

Адамлар соқырды шақырып:

– Жигерли бол, орныңнан тур! Ол сени шақырып атыр, – деди.

50Ол шапанын шешти де, орнынан ушып турып, Ийсаға келди.

51Ийса оннан:

– Сен ушын не ислеўимди қәлейсең? – деп сорады.

Соқыр адам Оған:

– Устаз! Көзлерим көретуғын болсын, – деди.

52Ийса оған:

– Бар, исенимиң сени қутқарды, – деди.

Сол ўақытта-ақ соқырдың көзи қайтадан көретуғын болды ҳәм ол Ийсаның изине ерип, жолға түсти+.

11

Ийсаның Ерусалимге салтанатлы түрде кириўи

(Мат 21:1-11; Лук 19:28-40; Юхн 12:12-19)

11^1•Олар Ерусалимге жақынлап, Зәйтүн таўының етегиндеги Бетфаге ҳәм Бетания деген аўылларға келгенде, Ийса шәкиртлериниң екеўин жумсап,+
2оларға былай деди:

– Қарсы алдыңыздағы аўылға барыңлар. Оған кириўден-ақ, еле ҳеш ким минбеген, байлаўлы турған бир гүррени табасызлар. Оны шешип, алып келиңлер. 3Егер биреў сизлерден: «Неге бундай ислеп атырсызлар?» – деп сораса, сизлер: «Бул Ийемизге керек. Ол буны тез қайтарып жибереди», – деп жуўап бериңлер.

4Олар барып, көшедеги дәрўаза қасында байланған гүррени тапты ҳәм оны шешип алды. 5Сол жерде турған гейбиреўлер оларға:

– Гүррени шешип алып не қылажақсызлар? – деп сорады.

6Олар Ийсаның айтқанындай жуўап бергенде, адамлар оларға рухсат берди. 7Гүррени Ийсаға алып келип, өзлериниң шапанларын оның үстине жапты, Ийса гүрреге минип алды. 8Көп адамлар шапанларын жолға төсеп, ал гейбиреўлер даладағы тереклерден шақа кесип алып, жолға жайды+. 9Алдында ҳәм изде ерип киятырғанлар былай деп бақырысты:

– «Ҳосанна![*]

Жаратқан Ийениң аты менен келетуғын жарылқансын!

10Бабамыз Даўыттың жақынлап киятырған Патшалығы жарылқанған!

Ең жоқарыда ҳосанна!»[*]+

11Ийса Ерусалимге келип, Ибадатханаға кирди. Ол жерде ҳәмме нәрсени көзден кеширип болып, кеш болғанлықтан, он еки шәкирти менен Бетанияға кетти.

Ийсаның әнжир ағашын ғарғаўы

(Мат 21:18-19)

12•Келеси күни олар Бетаниядан шыққанда, Ийса аш болды+. 13Ол алыстан жапырақлары менен қапланған бир әнжир ағашын көрип, оннан бир нәрсе табылар ма екен деп, қасына барды. Бирақ жемис беретуғын ўақты болмағанлықтан, жапырақларынан басқа ҳеш нәрсе таппады+. 14Сонда Ол ағашқа:

– Буннан былай, мәңгиге сениң мийўеңнен ҳеш ким жемесин! – деди.

Буны шәкиртлери де еситти.

Ийсаның Ибадатханадан сатыўшыларды қуўыўы

(Мат 21:12-17; Лук 19:45-48; Юхн 2:13-22)

15•Олар Ерусалимге келгенде, Ийса Ибадатханаға кирип, ол жерден сатыўшылар менен алыўшыларды қуўып шығара баслады. Ақша алмастырыўшылардың столларын, кептер сатыўшылардың отырғышларын аўдарып таслады+
16ҳәм Ибадатхананың ҳәўлиси арқалы ҳеш кимге ҳеш нәрсе алып өтиўге рухсат етпеди.

17Соңынан халыққа тәлим берип:

– «Мениң Үйим ҳәмме халықлар ушын,

Дуўа ететуғын үй деп аталады»[*], –

деп жазылмаған ба? Ал сизлер оны қарақшылардың уясына айландырдыңлар[*], – деди+.

18Бас руўханийлер ҳәм диний муғаллимлер буны еситип, Оны жоқ қылыўдың жолын изледи. Өйткени пүткил халық Ийсаның тәлимине таң қалысқанлықтан, олар Оннан қорқатуғын еди+.

19Кеш болғанда, Ийса шәкиртлери менен қаладан шығып кетти+.

Қуўрап қалған әнжир ағашы

(Мат 21:20-22)

20•Олар ерте азанда өтип баратырып, әнжир ағашының тамырына дейин қуўрап қалғанын көрди. 21Петр болған ўақыяны есине түсирип, Ийсаға:

– Устаз! Қара, Сен ғарғаған әнжир ағашы қуўрап қалыпты, – деди.

22Ийса оларға жуўап берип:

– Қудайға исениңлер. 23Сизлерге шынын айтып турман: егер ким де ким бул таўға: «Орныңнан көтерилип, теңизге қула», – десе ҳәм кеўлинде гүманланбай, айтқанының орынланатуғынына исенсе, оның айтқаны орынланады+. 24Сонлықтан сизлерге айтатуғыным: дуўа еткениңизде нени сорасаңлар да, алғаныңызға исениң, сонда ол сизлерге бериледи+. 25Дуўа етип турғаныңызда, биреўге өкпели болсаңыз, оны кешириң, сонда аспандағы Әкеңиз де сизлердиң гүналарыңызды кеширеди, – деди. [+
26[*]]

Ийсаның бийлиги ҳаққында сораў

(Мат 21:23-27; Лук 20:1-8)

27•Олар және Ерусалимге келди. Ийса Ибадатхананың ҳәўлисинде айланып жүргенде, Оған бас руўханийлер, диний муғаллимлер ҳәм ақсақаллар келип, 28Оннан:

– Бул ислерди қандай бийлик пенен ислеп жүрсең ҳәм бундай бийликти Саған ким берди? – деп сорады+.

29Ийса оларға жуўап берип:

– Мен де сизлерге бир сораў берейин, жуўап бериңлер. Сонда Мен де бул ислерди қандай бийлик пенен ислейтуғынымды айтаман. 30Яқыяның шомылдырыўы аспаннан болды ма ямаса адамлардан ба? Жуўап бериңлер, – деди+.

31Олар өз ара ойласа баслады: «Егер „аспаннан“ десек, Ол: „Сонда неге оған исенбедиңлер“, дейди+. 32„Адамлардан“ дейик пе?»

Бирақ ондай деўге халықтан қорқты, себеби ҳәмме Яқыяны ҳақыйқый пайғамбар деп санайтуғын еди+. 33Сонлықтан олар Ийсаға:

– Билмеймиз, – деп жуўап берди.

Ийса оларға:

– Ондай болса, Мен де сизлерге бул ислерди қандай бийлик пенен ислейтуғынымды айтпайман, – деди.

12

Жаўыз дийханлар ҳаққында тымсал

(Мат 21:33-46; Лук 20:9-19)

12^1•Ийса оларға тымсаллар менен сөйлей баслады:

– Бир адам жүзим бағын отырғызып, оны дийўал менен қоршапты ҳәм шарап искенжесин қазып, гүзет минарасын орнатыпты. Соңынан бағын дийханларға ижараға берип, өзи узақ жерге кетип қалыпты+. 2Терим мәўсими келгенде, ол бағдың жемисинен тийисли үлесин алыў ушын, дийханларға өзиниң бир хызметшисин жиберипти. 3Бирақ олар хызметшини услап алып сабап, қуры қол қайтарыпты. 4Ол және оларға басқа хызметшисин жибергенде, оның басын жарып, бийабырай қылыпты. 5Сонда ол және басқа бир хызметшисин жибергенде, олар оны өлтирипти. Ол және де көп басқа хызметшилерин жибергенде, гейбиреўлерин сабап, гейбиреўлерин өлтирипти+. 6Енди бир ғана адам, оның сүйикли улы қалыпты. Ең ақырында ол: «Улымды ҳүрмет етер» деп, оларға өз улын жиберипти+. 7Бирақ дийханлар бир-бирине: «Бул – мийрасхор-ғо. Жүриңлер, оны өлтирейик, сонда мийрас мүлки бизлерге қалады», – десипти+. 8Солай етип, оны услап алып өлтирип, жүзим бағынан сыртқа шығарып таслапты+.

9Енди жүзим бағының ийеси не ислейди? Ол келип, дийханларды жоқ қылады да, жүзим бағын басқаларға береди+. 10Сизлер Мухаддес Жазыўдағы мына сөзлерди оқымағансызлар ма:

«Қурылысшылардың керексиз деп таслаған тасы,
Үйдиң мүйешиниң тийкарғы тасы болды.
11Жаратқан Ийе қылған бул ис,
Көзимизге әжайып көринди!»[*]+

12Олар бул тымсалдың өзлерине қарсы айтылғанын билип, Ийсаны қолға алыўға тырысты. Бирақ халықтан қорққанлықтан Оны қалдырып, кетип қалды+.

Салық төлеў туўралы

(Мат 22:15-22; Лук 20:20-26)

13•Соңынан олар Ийсаны сөзинен тутыў ушын, парисейлердиң ҳәм Ҳиродтың тәрепдарларының гейбиреўлерин Оған жиберди+. 14Олар Ийсаға келип:

– Устаз! Бизлер Сениң дурыс адам екениңди ҳәм жағымпазлық етпейтуғыныңды билемиз. Өйткени Сен адамлардың бет-жүзине қарамай, Қудайдың жолын дурыс үйретип отырсаң. Рим императорына салық төлеў дурыс па ямаса надурыс па? Төлеўимиз керек пе ямаса керек емес пе? – деп сорады+.

15Бирақ Ийса олардың еки жүзлилигин билип:

– Мени неге сынап атырсызлар? Маған бир динар әкелиңлер, көрейин, – деди+.

16Олар алып келгенде, Ол:

– Бунда кимниң сүўрети бар ҳәм кимниң аты жазылған? – деп сорады.

Олар:

– Рим императорының, – деди.

17Сонда Ийса оларға жуўап берип:

– Императордың ҳақын императорға, Қудайдың ҳақын Қудайға бериңлер, – деди.

Олар Оған таң қалысты+.

Қайта тирилиў ҳаққында сораў

(Мат 22:23-33; Лук 20:27-40)

18•Соңынан қайта тирилиў жоқ деўши саддукейлердиң[*] бир нешеси Ийсаға келип Оннан:+

19– Устаз! Муўса бизлерге: «Егер биреўдиң ағасы баласыз өлип, ҳаялын қалдырса, иниси оның ҳаялын алып, өз ағасының урпағын даўам еттирсин»,[*] – деп жазып қалдырған+. 20Ағайинли жети жигит бар еди. Олардың бириншиси үйленип, изинде бала қалдырмай өлип кетти. 21Сол ҳаялды екиншиси алып, ол да изинде бала қалдырмай өлип кетти. Үшиншисине де солай болды. 22Жети ағайинлиниң ҳеш қайсысы да изинде бала қалдырмастан өлип кетти. Ең соңында ҳаялдың өзи де қайтыс болды. 23Олар қайта тирилгенде, ҳаял қайсысының ҳаялы болады? Себеби ол жетеўине де ҳаял болған еди-ғо, – деп сорады.

24Ийса оларға жуўап берип:

– Сизлер Мухаддес Жазыўларды да, Қудайдың қүдиретин де билмегенликтен алжасып турсызлар. 25Өйткени адамлар өлимнен қайта тирилгенде үйленбейди де, турмысқа да шықпайды, ал аспандағы периштелер сыяқлы болады. 26Өлгенлердиң қайта тирилиўи туўралы Муўсаның китабында, жанып турған пута ҳаққында айтылған ўақыяда Қудайдың не айтқанын оқымағансызлар ма? Қудай Муўсаға: «Мен – Ибрайымның Қудайыман, Ысақтың Қудайыман, Яқыптың Қудайыман»[*], – деген+. 27Қудай өлилердиң емес, ал тирилердиң Қудайы. Сизлер қатты алжасып турсызлар, – деди.

Ең баслы буйрық

(Мат 22:34-40; Лук 10:25-28)

28•Диний муғаллимлердиң бири олардың тартысларын еситти. Ийсаның оларға жақсы жуўап бергенин көрип, Оннан:

– Буйрықлардың ишинде ең баслысы қайсы? – деп сорады.

29Ийса оған:

– Ең баслы буйрық бул: «Қулақ сал, Израил! Қудайымыз Жаратқан Ийе – жалғыз Ийе. 30Қудайың Жаратқан Ийени шын жүрегиң, жан-тәниң, пүткил ақыл-ойың ҳәм бар күшиң менен сүй»[*]+. 31Екиншиси мынадай: «Өзиңди сүйгениң сыяқлы, жаныңдағы адамды да сүй»[*]. Булардан уллы буйрық жоқ, – деди+.

32Диний муғаллим Оған:

– Аўа, Устаз! «Қудай – жалғыз, Оннан басқа қудай жоқ», – деп дурыс айттың+. 33Қудайды пүткил жүрегиң, пүткил ақылың, пүткил күшиң менен сүйиў ҳәм өзиңди сүйгениң сыяқлы, жаныңдағы адамды да сүйиў – ҳәмме жандырылатуғын қурбанлықлардан ҳәм Қудай жолына берилген садақалардан артық, – деди+.

34Ийса оның ақылға сай жуўап бергенин көрип:

– Сен Қудайдың Патшалығынан алыс емессең, – деди.

Соннан соң, Оған сораў бериўге ҳеш кимниң батылы бармады+.

Масийх кимниң Урпағы?

(Мат 22:41-46; Лук 20:41-44)

35•Ийса Ибадатханада адамларға тәлим берип атырып:

– Қалайынша диний муғаллимлер Масийхты Даўыттың Урпағы дейди+? 36Даўыттың өзи Мухаддес Руўхтан илҳамланып, былай деген:

«Жаратқан Ийе Ийеме айтты:

„Душпанларыңды аяғыңның астына бастырмағанымша,

Мениң оң жағымда отыр!“»[*]+

37Даўыттың өзи Оны «Ийем» деп атаған болса, Ол қалайынша оның урпағы болады? – деп сорады.

Көп халық Оны қуўаныш пенен тыңлады+.

Диний муғаллимлер ҳаққында

(Мат 23:1-36; Лук 20:45-47)

38•Ийса тәлим берип:

– Диний муғаллимлерден сақ болыңлар! Олар узын кийим кийип жүргенди, базар майданларында өзлерине сыйлап сәлем бергенди, 39мәжилисханаларда сыйлы орында, зыяпатларда төрде отырғанды жақсы көреди+. 40Олар жесир ҳаяллардың үйлерин жалмап жутып, көзге көриниў ушын узақ дуўа етеди. Бундай адамлар ең аўыр жаза алады, – деди.

Жесир ҳаялдың садақасы

(Лук 21:1-4)

41•Ийса Ибадатханадағы садақа қутысының қарсысында халықтың қутыға ақша салыўына қарап отырды. Байлардың көбиси көп ақша салды+. 42Сонда бир жарлы жесир ҳаял келип, еки тийин салды. 43Ийса шәкиртлерин қасына шақырып алып:

– Сизлерге шынын айтып турман: бул жарлы жесир ҳаял қутыға ақша салғанлардың ҳәммесинен көп салды. 44Себеби олардың ҳәммеси өз байлықларынан аўысқанын салды. Ал бул ҳаял жарлы болса да, күн көрисине керекли барлық ақшасын салды, – деди+.

13

Ийсаның Ибадатхананың қыйралыўын болжаўы

(Мат 24:1-14; Лук 21:5-19)

13^1•Ийса Ибадатханадан шыққанда, шәкиртлериниң бири:

– Устаз, қара, қандай әжайып таслар, қандай әжайып имаратлар! – деди.

2Ийса оған:

– Мына саўлатлы имаратларды көрип турсаң ба? Бул жерде тас үстинде тас қалмайды, ҳәммеси қыйратылады, – деди+.

3Соңынан Ийса Зәйтүн таўында, Ибадатхананың қарсы алдында отырғанда, Петр, Яқып, Юхан ҳәм Андрей аўлақта Оннан:

4– Бизлерге айт, булар қашан болады ҳәм булардың ҳәммесиниң болатуғынын қандай белги билдиреди? – деп сорады.

5Сонда Ийса оларға былай деп айта баслады:

– Биреўлердиң сизлерди алдаўынан сақ болыңлар!+
6Өйткени көплер Мениң атым менен келип: «Мен – Масийхпан» деп, көп адамларды алдайды+. 7Сизлер урыслардың шаўқымын ҳәм урыслар ҳаққында мыш-мышларды еситкенде қәўетерленбеңлер. Булардың болыўы шәрт, бирақ бул еле ақыры емес+. 8Себеби миллет миллетке қарсы, патшалық патшалыққа қарсы көтериледи. Көп жерлерде жер силкиниўлер ҳәм ашаршылықлар болады. Бул ўақыялар толғақ азабының басланыўына уқсайды+.

9Өзлериңизге сақ болыңлар! Өйткени сизлерди қазыханаларға тапсырады ҳәм мәжилисханаларда таяқ жейсизлер. Және де, Мен себепли ҳәкимлер ҳәм патшалардың алдына апарылып, оларға гүўалық бересизлер+. 10Бирақ дәслеп Хош Хабар ҳәмме халықларға жәрияланыўы шәрт+. 11Сизлерди услап алып, ҳүким етиўге апаратырғанда, не айтыўды ойлап, алдын ала тынышсызланбаңлар. Сол ўақытта сизлерге не берилсе, соны айтыңлар. Себеби сизлер емес, ал Мухаддес Руўх сөйлейди+. 12Туўысқаны туўысқанын, әкеси баласын өлимге услап береди. Балалары да ата-аналарына қарсы шығып, оларды өлтиртеди+. 13Мениң атым себепли, сизлерди ҳәмме жек көреди. Бирақ ақырына дейин шыдаған қутқарылады+.

Ең уллы апат

(Мат 24:15-21; Лук 21:20-24)

14•– Ўайран қылатуғын жеркенишли бир заттың турыўға болмайтуғын жерде турғанын көргениңизде[*], Яҳудиядағылар таўларға қашсын! Пайғамбардың жазыўын оқыған адам бул заттың мәнисин түсинсин+. 15Ким де ким тамның төбесинде болса, төменге түспесин ҳәм бир нәрсе алыў ушын үйине кирмесин+. 16Ал ким де ким атызда болса, шапанын алыў ушын изине қайтпасын. 17Сол күнлери жүкли ҳәм емизиўли ҳаялларға қандай қыйын болады!+
18Булардың қыс мәўсиминде болмаўы ушын дуўа етиңлер. 19Өйткени сол күнлери Қудай бул дүньяны жаратқаннан бери усы күнге дейин болмаған ҳәм қайтып болмайтуғын апат болады+. 20Егер Ийемиз сол күнлердиң санын қысқартпағанда, ҳеш ким қутқарылмаған болар еди. Бирақ Ол Өзиниң таңлап алғанлары ушын, сол күнлердиң санын қысқартты+.

21Сонда егер сизлерге биреў: «Қараңлар, Масийх бул жерде» ямаса: «Қараңлар, Ол ана жерде» десе, исенбеңлер+. 22Өйткени жалған масийхлар ҳәм жалған пайғамбарлар пайда болып, егер мүмкин болса, таңлап алынғанларды алдаў ушын, кәраматлы белгилер ҳәм таң қаларлық ислерди көрсетеди+. 23Сонлықтан сақ болыңлар! Мен ҳәммесин сизлерге алдын ала айтып атырман+.

Адам Улының қайта келиўи

(Мат 24:29-31; Лук 21:25-28)

24•– Бирақ сол күнлери, сол апаттан кейин,

«Қуяш қараңғыланады,

Ай өз жақтысын түсирмейди+.

25Жулдызлар аспаннан түсип,

Аспан күшлери силкинеди»[*]+.

26Сонда адамлар Адам Улының уллы қүдирет ҳәм салтанат пенен бултларда киятырғанын[*] көреди+. 27Ол Өз периштелерин жиберип, дүньяның төрт тәрепинен, жердиң шетинен баслап аспанның шетине дейин, Өзиниң таңлап алғанларын жыйнап келеди+.

Әнжир ағашын мысалға алыңлар!

(Мат 24:32-35; Лук 21:29-33)

28•– Әнжир ағашын мысалға алыңлар: оның шақалары жумсарып, жапырақ шығара баслағанда, жаздың жақын екенин билесизлер. 29Сол сыяқлы, сизлер бул ўақыялардың болып атырғанын көргениңизде, Адам Улының жақынлап, есик алдында турғанын билиңлер. 30Сизлерге шынын айтып турман: бул әўлад жоқ болып кетпесинен бурын булардың ҳәммеси болады+. 31Аспан менен жер жойылады, бирақ Мениң сөзлерим ҳеш қашан жойылмайды+.

Сол күнди ямаса сол саатты ҳеш ким де билмейди

(Мат 24:36-44)

32•– Сол күнди ямаса сол саатты ҳеш ким де билмейди: аспандағы периштелер де, Улдың Өзи де, тек ғана Әкем биледи+. 33Абайлаңлар ҳәм сергек болыңлар[*], өйткени сол ўақыттың қашан келетуғынын билмейсизлер+. 34Бул – бир адамның саяхатқа кетип баратырып, үйиндеги хызметшилерине басқарыўға бийлик бергени ҳәм ҳәр бирине ис тапсырып, дәрўаза қараўылына сергек болыўды буйырғанына уқсайды+. 35Солай етип, сергек болыңлар! Себеби үй ийесиниң кеште ме, ярым ақшамда ма, қораз шақырғанда ма, ерте азанда ма, қашан келетуғынын билмейсизлер+. 36Ол күтилмегенде келип, сизлердиң уйықлап атырғаныңызды көрмесин+. 37Сизлерге айтатуғынымды ҳәммеге айтаман: сергек болыңлар!

14

Ийсаны өлтириў ушын тил бириктириў

(Мат 26:1-5; Лук 22:1-2; Юхн 11:45-53)

14^1•Қутқарылыў ҳәм Ашытқысыз нан байрамына[*] еки күн қалған еди. Бас руўханийлер ҳәм диний муғаллимлер Ийсаны ҳийле менен қолға түсирип өлтириўдиң жолын излестирди+.

2Бирақ олар: «Халық арасында қозғалаң болмаўы ушын, бул исти байрам күнлери ислемейик», – дести.

Ийса Бетанияда

(Мат 26:6-13; Юхн 12:1-8)

3•Ийса Бетанияда, бурын тери кеселлиги менен аўырған Шимонның үйинде, дастурхан басында отырғанда, мәрмер ыдыста жүдә қымбатлы, сап нардтан алынған әтир майы бар бир ҳаял келди. Ол ыдысты сындырды да, майды Ийсаның басына қуйды+. 4Гейбиреўлер ашыўланып, бир-бирине:

– Бундай ысырапкершиликтиң не кереги бар? 5Оны үш жүз динардан да қымбатыраққа сатып, ақшасын жарлыларға үлестирип бериўге болатуғын еди, – десип, ҳаялды айыплай баслады.

6Бирақ Ийса:

– Ҳаялды тынышына қойыңлар. Оны неге қысындырып атырсызлар? Ол Маған жақсылық иследи. 7Өйткени жарлылар сизлер менен бәрқулла бирге, оларға қәлеген ўақтыңызда жәрдем бере аласызлар. Бирақ Мен сизлер менен бәрқулла бирге болмайман+. 8Ол қолынан келгенин иследи. Мениң денеме алдын ала әтир май қуйып, оны жерлеўге таярлады+. 9Сизлерге шынын айтып турман: Хош Хабар дүньяның қай жеринде жәрияланса да, бул ҳаял еске алынып, оның ислеген иси айтылатуғын болады, – деди+.

Яҳуданың сатқынлығы

(Мат 26:14-16; Лук 22:3-6)

10•Соңынан он еки шәкирттиң бири болған Яҳуда Исқариот Ийсаны услап бериў ушын бас руўханийлерге барды+. 11Олар буны еситип, қуўанысып қалды ҳәм оған гүмис теңге бериўди ўәде етти. Яҳуда да Ийсаны услап бериўге қолайлы пайыт изледи.

Ийсаның Өз шәкиртлери менен Қутқарылыў байрамының асын жеўи

(Мат 26:17-25; Лук 22:7-13; Юхн 13:21-30)

12•Ашытқысыз нан байрамының биринши күни Қутқарылыў байрамының қозысы шалынғанда, шәкиртлери Ийсаға:

– Қутқарылыў байрамының асын жеўиң ушын, бизлердиң қай жерге барып таярлық көриўимизди қәлейсең? – деди+.

13Ол шәкиртлериниң екеўин жиберип, оларға:

– Қалаға барыңлар, ол жерде сизлерге гүзе менен суў көтерип киятырған адам гезлескенде, оның изине ериңлер. 14Ол кирген үйдиң ийесине: «Устазымыз: „Шәкиртлерим менен бирге байрам асын жейтуғын бөлмем қәне?“ – деп сорап атыр», деңлер. 15Ол сизлерге төсеклер төселип таяр турған жоқарыдағы үлкен бөлмени көрсетеди. Бизлерге сол жерде байрам асын таярлаңлар, – деди.

16Шәкиртлери шығып, қалаға келди ҳәм Ийсаның айтқанларының ҳәммесин таўып, байрам асын таярлады.

17Кеш болғанда, Ийса он еки шәкирти менен бирге келди. 18Олар аўқатланып отырғанда, Ийса:

– Сизлерге шынын айтып турман: Мениң менен аўқатланып отырған араңыздағы бириңиз Маған сатқынлық ислейди, – деди+.

19Олар қапа болып, биринен соң бири Оннан:

– Мен емеспен-ғо, я? – деп сорай баслады.

20Ийса оларға жуўап берип:

– Он еки шәкиртимниң бири, Мениң менен бир табаққа нанын малып атырған адам – сол. 21Адам Улы Өзи ҳаққында Мухаддес Жазыўда айтылғандай баратыр, бирақ Адам Улына сатқынлық қылыўшы ҳәсирет шегеди! Ол адамның бул дүньяға келмегени өзи ушын жақсырақ болар еди, – деди+.

Ийсаның соңғы кешеси

(Мат 26:26-30; Лук 22:14-23; 1Кор 11:23-25)

22•Олар аўқатланып отырғанда, Ийса нанды алып, Қудайға шүкирлик етти. Оны сындырып, шәкиртлерине берди де:

– Алыңлар, бул – Мениң денем, – деди+.

23Соң кесени алып, Қудайға шүкирлик билдирди де, оларға берди. Оннан ҳәммеси ишти. 24Оларға:

– Бул – көп адамлар ушын төгилетуғын, жаңа келисимди бекитетуғын Мениң қаным+. 25Сизлерге шынын айтып турман: Қудайдың Патшалығында жаңасын ишетуғын күниме дейин, жүзим ишимлигинен қайтып ишпеймен, – деди.

26Соңынан олар Қудайды жырлайтуғын қосық айтып, Зәйтүн таўына кетти+.

Петрдиң Ийсадан таныўы ҳаққында

(Мат 26:31-35; Лук 22:31-34; Юхн 13:36-38)

27•Ийса оларға:

– Сизлердиң ҳәммеңиз Мени таслап кетесизлер. Өйткени Мухаддес Жазыўда былай деп айтылған:

«Шопанды шаўып таслағанымда,

Қойлар тарқап кетеди»[*]+.

28Бирақ қайта тирилгенимнен кейин, сизлерден бурын Галилаға бараман, – деди+.

29Петр Оған:

– Сени ҳәммеси таслап кетсе де, мен таслап кетпеймен, – деди.

30Сонда Ийса оған:

– Саған шынын айтып турман: бүгин түнде қораз еки рет шақыраман дегенше, сен Меннен үш рет танасаң, – деди.

31Бирақ Петр қызып кетип:

– Маған Сениң менен бирге өлиўге туўра келсе де, Сеннен ҳеш қашан танбайман, – деди.

Қалғанларының ҳәммеси де солай деди.

Ийсаның Гетсеманиде дуўа етиўи

(Мат 26:36-46; Лук 22:39-46)

32•Олар Гетсемани деп аталатуғын жерге келди. Ийса шәкиртлерине:

– Мен дуўа етип боламан дегенше, сизлер усы жерде отырыңлар, – деди.

33Петр, Яқып ҳәм Юханды Өзи менен бирге алып кетти. Ол қатты қәўетерленип, қыйнала баслады+. 34Оларға:

– Жаным өлердей қыйналып тур. Сизлер усы жерде қалып, сергек болып турыңлар, – деди+.

35Ийса бираз шетирекке барып, жерге жығылды да, мүмкин болса бул сааттың Өзинен шетлеп өтиўин сорап, дуўа ете баслады+.

36– Әке, Әкежаным! Саған ҳәммеси мүмкин. Бул азап кесесин Меннен аўлақ қыл. Бирақ Мениң емес, Сениң қәлегениң болсын, – деди+.

37Ийса шәкиртлериниң қасына қайтып келип, олардың уйықлап атырғанын көрди де, Петрге:

– Шимон, уйықлап атырсаң ба? Уйықламай бир саат та отыра алмадың ба? 38Сергек болыңлар! Азғырылмаўыңыз ушын дуўа етиңлер. Руўх қәлейди, бирақ дене ҳәлсиз, – деди+.

39Ол және барып, сол сөзлерин айтып, дуўа етти. 40Қайтып келип, олардың және уйықлап атырғанын көрди. Өйткени көзлерин уйқы басқан еди. Олар Ийсаға не деп жуўап берерин билмеди.

41Ийса үшинши рет қайтып келип, оларға:

– Сизлер еле уйықлап, дем алып атырсызлар ма? Болды, ўақыт келди. Адам Улы гүнакарлардың қолына услап бериледи+. 42Турыңлар, кеттик. Қараңлар, Маған сатқынлық қылыўшы жақынлады, – деди.

Ийсаның қолға алыныўы

(Мат 26:47-56; Лук 22:47-53; Юхн 18:3-12)

43•Тап сол ўақытта, Ийса еле сөйлеп турғанда, он еки шәкиртиниң бири Яҳуда келди. Оның менен бирге бас руўханийлер, диний муғаллимлер ҳәм ақсақаллар жиберген бир топар адамлар бар еди. Адамлар қолларына қылыш ҳәм шоқмар услаған еди+. 44Сатқынлық қылыўшы оларға белги берип: «Мен кимди сүйсем, Ол – Соның Өзи. Оны услап, абайлап алып кетиңлер», – деген еди.

45Яҳуда келди де, дәрриў Ийсаға жақынласып, Оған:

– Устаз! – деп, Оны сүйди.

46Ал адамлар Ийсаға тәп берип, услап алды. 47Бирақ Ийсаның қасында турғанлардың биреўи қылышын суўырып алып, бир силтеп, бас руўханийдиң қулының қулағын шаўып таслады+. 48Сонда Ийса оларға:

– Мени услаў ушын, жынаятшыға қарсы шыққандай болып, қылыш ҳәм шоқмар алып келдиңлер ме? 49Мен ҳәр күни сизлер менен Ибадатханада бирге болып, тәлим бергенимде, Мени усламадыңлар. Бирақ, Мухаддес Жазыўлар орынланыўы шәрт, – деди+.

50Сонда шәкиртлериниң ҳәммеси Оны таслап, қашып кетти+.

51Денесине зығыр таўар ораған бир жас жигит Оның изине ерип баратыр еди. Олар оны услап алғанда, 52ол оранған таўарын таслап, ишки кийим менен қашып кетти.

Ийса жоқарғы кеңес алдында

(Мат 26:57-68; Лук 22:54-55, 63-71; Юхн 18:13-14, 19-24)

53•Олар Ийсаны бас руўханийге апарды. Ол жерге ҳәмме бас руўханийлер, ақсақаллар ҳәм диний муғаллимлер жыйналды. 54Петр Ийсаға бас руўханийдиң ҳәўлисиниң ишине дейин узақтан ерип келип, ҳәўлиде сақшылар менен бирге отқа жылынып отырды. 55Бас руўханийлер ҳәм пүткил жоқарғы кеңес Ийсаны өлим жазасына ҳүким етиў ушын, Оған қарсы гүўалық изледи, бирақ таба алмады.

56Себеби көп адамлар Оған қарсы жалған гүўалықлар берсе де, гүўалықлары бир-бирине сәйкес келмес еди+.

57Соңынан гейбиреўлер орнынан турып, Оған қарсы жалған гүўалық берип:

58– Бизлер Оның: «Адам қолынан қурылған бул Ибадатхананы Мен бузып таслайман ҳәм үш күнниң ишинде адам қолынан қурылмаған басқа Ибадатхана қураман», – дегенин еситтик, – деди+.

59Бирақ олардың гүўалығы да сәйкес келмеди.

60Сонда бас руўханий ортаға шығып, Ийсадан:

– Олар Саған қарсы гүўалық берип атыр. Сен неге ҳеш жуўап бермейсең? – деп сорады+.

61Бирақ Ийса үндемеди ҳәм ҳеш жуўап қайтармады. Бас руўханий Оннан және:

– Алғысланғанның Улы – Масийх Сенбисең? – деп сорады+.

62Ийса:

– Аўа, Мен. Сизлер Адам Улының Қүдиретлиниң оң жағында отырғанын[*] ҳәм аспандағы бултларда киятырғанын көресизлер[*], – деди+.

63Сонда бас руўханий өз кийимлерин жыртып:

– Енди бизлерге гүўалардың не кереги бар+? 64Қудайға тил тийгизгенин еситтиңлер-ғо. Сизлердиң қарарыңыз қандай? – деди.

Олардың ҳәммеси Ийсаны өлим жазасына ҳүким етиўге қарар етти+.

65Гейбиреўлер Оған түкире баслады ҳәм бетин байлап, Оны мушлап урды да, Оған:

– Қәнекей, ўәлийлик ет, – дести.

Сақшылар да Оны шапалақ пенен урды+.

Петрдиң Ийсадан таныўы

(Мат 26:69-75; Лук 22:56-62; Юхн 18:15-18, 25-27)

66•Петр ишки ҳәўлиде отырғанда, бас руўханийдиң шоры қызларынан бири келди. 67Ол отқа жылынып отырған Петрди көрип, оған тигилип қарады да:

– Сен де сол насыралы Ийса менен бирге едиң-ғо, – деди.

68Бирақ Петр танып:

– Сениң не айтып турғаныңды билмеймен ҳәм түсинбеймен, – деди де, сыртқы ҳәўлиге шығып кетти[*].

69Шоры қыз оны көрип, сол жердегилерге және:

– Бул адам – солардың бири, – деп айта баслады.

70Бирақ Петр және танды.

Бираздан соң, сол жерде турғанлар Петрге:

– Ырасында да, сен солардың бирисең, өйткени галилалысаң-ғо[*], – деди.

71Ол:

– Сизлер айтып турған бул Адамды мен танымайман, алдасам нәлет жаўсын, – деп ант ишти.

72Сол ўақытта-ақ қораз екинши рет шақырды. Петр Ийсаның өзине: «Қораз еки рет шақыраман дегенше, сен Меннен үш рет танасаң», – деген сөзи есине түсип, жылап жиберди+.

15

Пилаттың Ийсаны тергеўи

(Мат 27:1-2, 11-14; Лук 23:1-5; Юхн 18:28-38)

15^1•Таң атыўдан бас руўханийлер, ақсақаллар, диний муғаллимлер ҳәм пүткил жоқарғы кеңес мәсләҳәтлесип алды да, Ийсаны байлап, римли ҳәким Пилатқа апарып тапсырды+. 2Пилат Оннан:

– Сен Яҳудийлердиң Патшасымысаң? – деп сорады.

Ийса оған:

– Сол екенимди өзиң айттың, – деп жуўап берди+.

3Бас руўханийлер Оны көп нәрселерде айыплады. 4Пилат және Ийсадан сорап:

– Сен ҳеш жуўап бермейсең бе? Қара, олар Саған қаншама айып тағып атыр, – деди+.

5Бирақ Ийса ҳеш жуўап бермеди. Пилат буған ҳайран қалды+.

Ийсаның өлимге ҳүким етилиўи

(Мат 27:15-26; Лук 23:13-25; Юхн 18:39-40; 19:1-16)

6•Ҳәр Қутқарылыў байрамында Пилат халық сораған бир тутқынды босатып беретуғын еди. 7Сол ўақытта қамақта қозғалаң ўақтында өзиниң шериклери менен адам өлтирген Барабба деген бир адам бар еди. 8Халық Пилатқа келип, өзлери ушын әдеттеги исин ислеп, бир тутқынды босатып бериўин сорай баслады. 9Пилат олардан:

– Яҳудийлердиң Патшасын босатып бериўимди қәлейсизлер ме? – деп сорады.

10Себеби ол бас руўханийлердиң Ийсаны өзине күншиллик пенен услап бергенин билетуғын еди+.

11Бирақ бас руўханийлер халықты үгитлеп, Ийсаның орнына Бараббаны босатып бериўди талап еттирди+. 12Пилат оларға және:

– Олай болса, сизлер Яҳудийлердиң Патшасы деп атаған адамға не ислейин? – деди.

13Олар:

– Оны атанақ ағашқа шегелет! – деп бақырысты.

14Пилат олардан:

– Ол қандай жаманлық иследи? – деп сорады.

Бирақ олар:

– Оны атанақ ағашқа шегелет! – деп қаттырақ бақырысты+.

15Сонда Пилат халықтың кеўлинен шығыў ушын Бараббаны босатып берди. Ал Ийсаны қамшылатқаннан соң, атанақ ағашқа шегелеўге тапсырды+.

Әскерлердиң Ийсаны масқаралаўы

(Мат 27:27-30; Юхн 19:2-3)

16•Әскерлер Ийсаны ҳәким Пилаттың сарайының ишки ҳәўлисине алып барып, пүткил әскерлерди жыйнады. 17Олар Ийсаға шым қызыл шапан кийгизди де, тикенли шыбықлардан таж өрип, басына салды. 18Соңынан:

– Жасасын, Яҳудийлердиң Патшасы! – деп бақырыса баслады.

19Басына қамыс пенен урып, Оған түкирди де, алдында дизе бүгип, тәжим етти+. 20Оны масқаралап болғаннан кейин, олар Ийсаның үстиндеги шым қызыл шапанды шешип алып, Оған Өз кийимин кийгизди де, атанақ ағашқа шегелеў ушын алып кетти.

Ийсаның атанақ ағашқа шегелениўи

(Мат 27:31-44; Лук 23:27-43; Юхн 19:17-27)

21•Искендер ҳәм Руфустың әкеси, Шимон деген киренели бир адам аўылдан киятырып, сол жерден өтип баратыр еди. Оны Ийсаның атанақ ағашын арқалап алып жүриўге мәжбүрледи+. 22Олар Ийсаны Голгота деп аталған, яғный «Бас сүйек орны» дегенди аңлататуғын жерге алып келди. 23Оған мирра қосылған шарапты бергенде, Ол ишиўден бас тартты. 24Ийсаны атанақ ағашқа шегелеп болғаннан соң, ким не алар екен деп шек тасласып, өз ара Оның кийимлерин бөлисти[*]+. 25Олар Ийсаны атанақ ағашқа шегелегенде, саат азанғы тоғыз еди. 26Оның бас бетинде айыбын көрсететуғын: «ЯҲУДИЙЛЕРДИҢ ПАТШАСЫ» деген жазыў бар еди. 27Ийса менен бирге еки қарақшыны да, биреўин оң тәрепине, екиншисин сол тәрепине атанақ ағашқа шегеледи. [ 28[*]]

29Өтип баратырғанлар басларын шайқады ҳәм Оның үстинен күлип[*]:

– Ҳәй, Ибадатхананы бузып, Оны үш күнниң ишинде қайта тиклейжақ болған, Сен!+
30Өзиңди Өзиң қутқарып, атанақ ағаштан түсип көрши! – деди.

31Бас руўханийлер менен диний муғаллимлер де Оны мазақ қылып, бир-бирине:

– Бул басқаларды қутқарып, Өзин Өзи қутқара алмайды!+
32Израилдың Патшасы Масийх ҳәзир атанақ ағаштан түссин, сонда бизлер көрип, Оған исенемиз, – дести.

Ийса менен бирге атанақ ағашқа шегеленгенлер де Оны мазақ етти+.

Ийсаның жан тапсырыўы

(Мат 27:45-56; Лук 23:44-49; Юхн 19:28-30)

33•Түски саат он екиден баслап, түстен кейин саат үшке дейин пүткил жерди қараңғылық қаплап турды. 34Саат үште Ийса қатты даўыс пенен:

– Элой, Элой! Лама сабахтани? – деп бақырды. Бул: «Қудайым, Қудайым! Неге Мени таслап кеттиң?»[*] – дегенди аңлатады+.

35Сол жерде турғанлардың гейбиреўлери буны еситип:

– Қараңлар, Ол Илиясты шақырып атыр, – деди.

36Сонда бир адам жуўырып барып, сорғышты сирке суўына батырды ҳәм оны бир таяққа қадады да, Оған ишиўге берип:

– Тоқтай турың! Илияс келип, Оны түсирип алар ма екен, көрейик! – деди+.

37Ал Ийса қатты бақырды да, жан тапсырды.

38Сол ўақытта Ибадатхананың Мухаддесханасындағы перде жоқарыдан төменге дейин қақ айырылып, екиге бөлинди+. 39Ийсаның қарсысында турған жүзбасы Оның усылай жан тапсырғанын көрип:

– Ҳақыйқаттан да, бул Адам – Қудайдың Улы екен, – деди.

40Сол жерде узақтан қарап турған бир неше ҳаяллар бар еди. Олардың арасында магдалалы Мәриям, кишкене Яқып пенен Иосестиң анасы Мәриям ҳәм Саломия болды+. 41Олар Ийсаға Галилада болған ўақтында ерип жүрип, Оған хызмет еткен еди. Ол жерде Ийса менен бирге Ерусалимге келген басқа көп ҳаяллар да бар еди.

Ийсаның қәбирге қойылыўы

(Мат 27:57-61; Лук 23:50-56; Юхн 19:38-42)

42•Күн кеш болды. Бул күн таярлық күни, яғный Шаббат күнинен алдынғы жума күни еди. 43Сонда жоқарғы кеңестиң ҳүрметли ағзасы, Қудайдың Патшалығын күтиўши ариматиялы Юсуп келип, батыллық пенен Пилаттың алдына кирди де, Ийсаның денесин сорады. 44Пилат Ийсаның әлле қашан өлгенине ҳайран қалып, жүзбасыны шақыртып алды да:

– Өлгенине көп ўақыт болды ма? – деп сорады.

45Жүзбасыдан билип алғаннан соң, ол денени Юсупке берди. 46Юсуп кепинлик таўар сатып алды. Ол Ийсаның денесин атанақ ағаштан түсирип алып, зығыр кепинге орады да, жартаста ойылған қәбирге қойып, қәбирдиң аўзына бир тасты домалатып қойды+. 47Магдалалы Мәриям менен Иосестиң анасы Мәриям Ийсаның қай жерге қойылғанын көрди.

16

Ийсаның қайта тирилиўи

(Мат 28:1-8; Лук 24:1-12; Юхн 20:1-10)

16^1•Шаббат күни өткеннен соң, магдалалы Мәриям, Яқыптың анасы Мәриям ҳәм Саломия Ийсаның денесине жағыў ушын хош ийисли май сатып алды+. 2Олар екшемби күни қуяш шығыўдан таң азанда қәбирге келди. 3Өз ара:

– Қәбирдиң аўзындағы тасты бизлерге ким домалатып берер екен? – деп сөйлести+.

4Бирақ басларын көтерип қарап, тастың домалатып тасланғанын көрди. Тас жүдә үлкен еди. 5Қәбирдиң ишине кирген олар оң тәрепте отырған ақ кийимли бир жас жигитти көрип, қорқып кетти.

6Жигит оларға:

– Қорқпаңлар! Сизлер атанақ ағашқа шегеленген насыралы Ийсаны излеп жүрсизлер-ғо. Ол қайта тирилди, Ол бул жерде жоқ. Мине, Оның қойылған жери. 7Енди барып, Оның шәкиртлерине ҳәм Петрге: «Ол сизлерден бурын Галилаға барады. Өзиниң айтқанындай, Оны сол жерде көресизлер», – деп айтыңлар, – деди+.

8Ҳаяллар қатты қорқысып ҳәм қалтырасып, қәбирден шығып қашып кетти. Қорққанлықтан, ҳеш кимге ҳеш нәрсе айтпады.

Ийсаның магдалалы Мәриямға көриниўи

(Мат 28:9-10; Лук 24:13-35; Юхн 20:11-18)

9•Ийса екшемби күни ерте таңда қайта тирилип, биринши болып магдалалы Мәриямға көринди. Ийса бурын оннан жети жинди қуўып шығарған еди+. 10Мәриям барып, буны Ийса менен бирге болғанларға хабарлады. Олар жылап, қайғырып отырған еди. 11Бирақ олар Ийсаның тири екенин ҳәм Мәриямның Оны көргенин еситсе де, исенбеди+.

Ийсаның еки шәкиртине көриниўи

12Соңынан Ийса аўылға баратырған олардың екеўине басқаша түрде көринди. 13Олар қайтып келип, басқа шәкиртлерге хабарлағанда, оларға да исенбеди.

Ийсаның шәкиртлерине тапсырмасы

(Мат 28:16-20; Лук 24:36-49; Юхн 20:19-23; Елш 1:6-8)

14Соңынан Ийса аўқатланып отырған он бир шәкиртине көринип, оларды исенбеўшиликте ҳәм қайсарлықта айыплады. Өйткени олар Оның тирилгенин көргенлерге исенбеген еди. 15Ийса оларға былай деди:

– Пүткил дүнья бойлап жүриңлер ҳәм барлық адамларға Хош Хабарды жәриялаңлар+. 16Ким де ким исенип шомылдырылса, қутқарылады, ал ким де ким исенбесе, ҳүким етиледи+. 17Исенгенлер менен мынадай кәраматлы белгилер бирге болады: Мениң атым менен жинлерди қуўып шығарып, жаңа тиллерде сөйлейди+. 18Қоллары менен жыланларды услап алса да ҳәм уўлы зат ишсе де, оларға зыян келмейди. Аўырыўлардың үстилерине қолларын қойғанда, олар шыпа табады+.

Ийсаның аспанға алыныўы

(Лук 24:50-53; Елш 1:9-11)

19Ийемиз Ийса оларға усыларды айтып болғаннан соң, аспанға алынды ҳәм Қудайдың оң тәрепине отырды+. 20Ал шәкиртлери барып, ҳәмме жерде Хош Хабарды жәриялап жүрди. Ийемиз олар менен бирге ислеп, Өз сөзин кәраматлы белгилер арқалы тастыйықлайтуғын еди+.

* 1:1 Масийх – «Басына май қуйылған адам» деген мәнисти аңлатады. Қудай ўәде еткен Қутқарыўшы. Сөзликке қараң.

* Мрк 1:2 Ийшая пайғамбардың китабында – Базы қолжазбаларда «Пайғамбарлардың китабында».

* 1:2 Мал 3:1.

* 1:3 Ийш 40:3.

* 1:4 Суўға шомылдырыў – грек тилинде «баптизо». Бул рәсим адамлардың Қудайдың алдында тәўбе етип, таза өмирди баслаўының нышаны.

* 1:11 Заб 2:7; Ийш 42:1.

* 1:17 Адамларды аўлайтуғын аўшылар – Қудайдың жолына түсириўшилер.

* 1:44 Леб 14:1-32.

* 2:10 Адам Улы – Ийса Масийх Өзин көбинесе усылай атады, сөзликке қараң.

* 2:14 Лебий – Матта деп те танылған. Мат 9:9 қараң.

* 2:16 Парисейлер – Ийсаның заманында яҳудий халқының күшли диний топары.

* 2:24 Шығ 34:21.

* 2:25-26 1Пат 21:6.

* 3:18 Матта – Лебий деп те танылған. Мат 9:9 қараң.

* 4:12 Ийш 6:9-10.

* 4:31 Қышқыл туқым – горчица.

* Мрк 6:11 Базы қолжазбаларда мына сөзлер де бар: «Сизлерге шынын айтаман, ҳүким күнинде Содом менен Гомораның аўҳалы сол қаланың аўҳалынан жақсырақ болады».

* 6:15 Мал 4:5-6.

* 6:37 Еки жүз динар – бир динар жумысшының бир күнлик ис ҳақысы.

* 7:6-7 Ийш 29:13.

* Мрк 7:8 Базы қолжазбаларда мына сөзлер де бар: «Сизлер кесе ҳәм гүзелерди жуўасызлар ҳәм соған уқсаған ислерди қыласызлар».

* 7:10 Шығ 20:12; Нзм 5:16.

* 7:10 Шығ 21:17; Ерм 20:9.

* Мрк 7:16 Базы қолжазбаларда 16-аят та бар: «Қулағы бар адам жақсылап еситип алсын!»

* Мрк 7:24 Тир – Базы қолжазбаларда «Тир ҳәм Сидон».

* 9:7 Заб 2:7.

* 9:12 Мал 4:5-6.

* Мрк 9:44 Базы қолжазбаларда усы аят 48-аят пенен бирдей.

* Мрк 9:46 Базы қолжазбаларда усы аят 48-аят пенен бирдей.

* 9:48 Ийш 66:24.

* Мрк 9:49 Базы қолжазбаларда мына сөзлер де бар: «Барлық қурбанлықлар дуз бенен дузланады».

* 10:4 Нзм 24:1.

* 10:6 Жар 1:27.

* 10:7-8 Жар 2:24.

* 10:19 Шығ 20:12-16; Нзм 5:16-20.

* 10:47 Даўыттың Урпағы – Масийхтың басқа атағы.

* 11:9 Ҳосанна! – «Қутқара гөр!» деген мәнисте. Қудайды алғыслағанда айтылады.

* 11:9-10 Заб 117:25-26.

* 11:17 Ийш 56:7.

* 11:17 Ерм 7:11.

* Мрк 11:26 Базы қолжазбаларда 26-аят та бар: «Егер сизлер басқалардың гүналарын кеширмесеңлер, аспандағы Әкеңиз де сизлердиң гүналарыңызды кеширмейди».

* 12:10-11 Заб 117:22-23.

* 12:18 Саддукейлер – Ийсаның заманында яҳудий халқының күшли диний топары.

* 12:19 Нзм 25:5-6.

* 12:26 Шығ 3:6.

* 12:29-30 Нзм 6:4-5.

* 12:31 Леб 19:18.

* 12:36 Заб 109:1.

* 13:14 Дан 9:27; 11:31; 12:11.

* 13:25 Ийш 13:10; 34:4.

* 13:26 Дан 7:13.

* Мрк 13:33 Базы қолжазбаларда «…ҳәм дуўа етиңлер» деген сөзлер де бар.

* 14:1 Қутқарылыў ҳәм Ашытқысыз нан байрамы – сөзликке қараң.

* 14:27 Зхр 13:7.

* 14:62 Заб 109:1.

* 14:62 Дан 7:13.

* Мрк 14:68 Базы қолжазбаларда мына сөзлер де бар: «Сол ўақытта қораз шақырды».

* Мрк 14:70 Базы қолжазбаларда мына сөзлер де бар: «Сениң сөйлеўиң жүдә уқсас».

* 15:24 Заб 21:19.

* Мрк 15:28 Базы қолжазбаларда 28-аят та бар: «„Ол жынаятшыларға қосып саналды“, – деген Мухаддес Жазыў орынланды».

* 15:29 Заб 21:8.

* 15:34 Заб 21:2.

• 1:1 Мат 3:1-12, Лук 3:1-9, Юхн 1:19-28
+ 1:1 Заб 2:7
+ 1:2 Шығ 23:20, Мал 3:1, Мат 11:10, Лук 7:27
+ 1:3 Ийш 40:3
+ 1:4 Лук 1:80, Юхн 1:6
+ 1:5 Елш 19:18
+ 1:6 4Пат 1:8, Леб 11:22, 1Пат 14:26
+ 1:8 Иол 2:28
• 1:9 Мат 3:13, Лук 3:21-22, Лук 4:1-13
+ 1:9 Мат 2:23, Лук 2:39
+ 1:10 Елш 7:56, Ийш 11:2, Юхн 1:32-33

+ 1:11 Мрк 9:7, Юхн 12:28, Ийш 42:1, Мрк 9:7, 2Пет 1:17

+ 1:13 1Жлн 21:1, 1Сал 3:5, Лук 22:43
• 1:14 Мат 4:18-22, Лук 5:1-11
+ 1:14 Ешу 21:39, 3Пат 9:11, Ийш 9:1
+ 1:15 Гал 4:4, Мат 3:2

+ 1:16 Сан 34:11, Мат 14:34, Мрк 6:53, Юхн 1:40-42

+ 1:17 Мат 13:47
+ 1:18 Мрк 10:28
• 1:21 Лук 4:31-41
+ 1:21 Мат 4:13
+ 1:22 Мат 7:28-29
+ 1:24 Мрк 5:7, Елш 19:15, Юхн 6:69
+ 1:26 Мрк 9:20, Елш 8:7
+ 1:27 Елш 17:19
+ 1:30 1Кор 9:5
+ 1:31 Мрк 5:41, Мрк 9:27, Елш 3:7, Елш 9:41
+ 1:34 Мат 12:16, Мрк 3:12
• 1:35 Лук 4:42-44
+ 1:35 Мат 14:23, Лук 5:16
+ 1:38 Ийш 61:1
• 1:40 Мат 8:1-4, Лук 5:12-16

+ 1:40 Леб 13:3, Сан 12:10, 4Пат 5:1, 2Жлн 26:20, Мрк 9:22

+ 1:42 Лук 17:14
+ 1:43 Мат 9:30
+ 1:44 Леб 14:1-32, Лук 17:14
+ 1:45 Мрк 7:36
• 2:1 Мат 9:1-8, Лук 5:17-26
+ 2:1 Мат 4:13, Мрк 1:21
+ 2:4 Мрк 6:55
+ 2:5 Мат 8:10, Мрк 10:52, Лук 7:48
+ 2:7 Мрк 14:64, Заб 31:5, Ийш 43:25
• 2:13 Мат 9:9-13, Лук 5:27-32
+ 2:16 Лук 15:2
+ 2:17 Лук 15:7, 1Тим 1:15
• 2:18 Мат 9:14-17, Мат 12:1-8, Лук 5:33

+ 2:18 Мат 11:2, Лук 11:1, Юхн 1:35, Лук 18:12

+ 2:19 Мат 25:1-13, Юхн 3:29, Аян 19:7, Аян 21:2

+ 2:20 Мрк 14:7, Лук 17:22
+ 2:23 Нзм 23:25
+ 2:24 Шығ 20:8-10, Сан 15:32-36
+ 2:25 1Пат 21:1-6

+ 2:26 1Пат 22:20, 2Пат 8:17, Шығ 25:30, Леб 24:5-9

+ 2:27 Шығ 23:12, Нзм 5:14
• 3:1 Мат 12:9-14, Лук 6:6-11
+ 3:1 Мрк 1:21
+ 3:2 Лук 14:1, Лук 20:20
+ 3:4 Лук 14:3
+ 3:5 Эфс 4:18, 3Пат 13:6
+ 3:7 Ийш 34:5, Езк 35:15, Мат 11:21
+ 3:10 Мрк 5:28
+ 3:11 Мат 14:33, Мрк 1:24
+ 3:12 Мат 12:16, Мрк 1:34
• 3:13 Мат 10:1-4, Лук 6:12-16
+ 3:16 Мат 16:18, Юхн 1:42
+ 3:17 Мрк 1:19
+ 3:18 Мат 9:9
+ 3:19 Мрк 14:10, Мрк 14:44
• 3:20 Мат 12:22-32, Лук 11:14-23, Лук 12:10
+ 3:20 Мрк 6:31
+ 3:21 2Кор 5:13
+ 3:22 4Пат 1:2, Мат 9:34, Мат 10:25
+ 3:27 Ийш 49:24-25

+ 3:29 Лук 12:10, 1Юхн 5:16, Евр 10:26, Евр 10:29

• 3:31 Мат 12:46-50, Лук 8:19-21

+ 3:31 Мрк 6:3, Юхн 2:12, Юхн 7:3, Елш 1:14, 1Кор 9:5, Гал 1:19

+ 3:35 Юхн 15:14, Евр 2:11
• 4:1 Мат 13:1-23, Лук 8:4-15
+ 4:7 Ерм 4:3
+ 4:9 Мат 11:15, Аян 2:7
• 4:10 Мат 13:18-23, Лук 8:11-15
+ 4:11 Мат 19:11, 1Кор 5:12-13

+ 4:12 Ийш 6:9-10, Ийш 42:20, Юхн 12:40, Елш 28:26-27

+ 4:14 Ийш 55:10-11, Елш 8:4
+ 4:17 Гал 1:6, Евр 6:4
+ 4:19 Мат 6:25, Мрк 10:23, 1Тим 6:10
+ 4:20 Юхн 15:5
• 4:21 Лук 8:16-18
+ 4:21 Мат 5:15, Лук 11:33
+ 4:22 Мат 10:26, Лук 12:2
+ 4:23 Мат 11:15, Мрк 4:9
+ 4:24 Мат 7:2
+ 4:25 Ҳкм 9:9
+ 4:29 Иол 3:13, Мат 13:38, Аян 14:15
• 4:30 Мат 13:31-35, Лук 13:18-19
+ 4:31 Мат 17:20, Лук 17:6
+ 4:32 Езк 17:3, Езк 31:6, Дан 4:9
• 4:35 Мат 8:23-27, Лук 8:22-25
+ 4:35 Мат 8:18, Лук 8:22
+ 4:37 Елш 27:14
+ 4:39 Заб 64:8, Заб 88:10, Заб 103:7
• 5:1 Мат 8:28-34, Лук 8:26-39
+ 5:7 Мрк 1:24
+ 5:17 Лук 5:8, Елш 16:39
+ 5:19 Заб 65:16
+ 5:20 Мат 4:25, Мрк 7:31
• 5:21 Мат 9:18-26, Лук 8:40-56
+ 5:22 Лук 13:14, Елш 13:15, Елш 18:8
+ 5:25 Леб 15:25
+ 5:28 Мрк 3:10
+ 5:30 Лук 5:17, Лук 6:19
+ 5:34 Мрк 10:52
+ 5:37 Мрк 9:2, Мрк 14:33
+ 5:39 Юхн 11:11

+ 5:41 Мрк 1:31, Мрк 9:27, Елш 3:7, Елш 9:41, Лук 7:14

+ 5:43 Мрк 1:44, Мрк 9:9
• 6:1 Мат 13:53-58, Лук 4:16-30
+ 6:1 Мат 2:23, Лук 2:39, Лук 4:23
+ 6:2 Мрк 1:21
+ 6:3 Мат 11:6
+ 6:4 Юхн 4:44
• 6:7 Мат 10:1, Мат 10:5-15, Лук 9:1-6
+ 6:7 Мрк 3:13-18
+ 6:11 Елш 13:51
+ 6:12 Мрк 1:15
+ 6:13 Яқп 5:14
• 6:14 Мат 14:1-12, Лук 9:7-9
+ 6:14 Мрк 8:28
+ 6:15 Мат 21:11

+ 6:17 Леб 18:16, Леб 20:21, Мат 11:2, Лук 3:19-20, Юхн 3:24

+ 6:21 Жар 40:20, Эст 1:3
+ 6:23 Эст 5:3, Эст 7:2
+ 6:29 Мрк 2:18
• 6:30 Мат 14:13-21, Лук 9:10-17, Юхн 6:1-14
+ 6:30 Мрк 6:7
+ 6:31 Мрк 3:20

+ 6:34 Сан 27:17, 3Пат 22:17, Езк 34:5, Зхр 10:2, Мат 9:36

+ 6:37 4Пат 4:42-44
• 6:45 Мат 14:22-36, Юхн 6:15-21
+ 6:45 Мат 11:21, Мрк 8:22
+ 6:46 Лук 6:12, Лук 9:28
+ 6:49 Лук 24:37

+ 6:52 Мрк 6:41, Мрк 8:17, Юхн 12:40, 2Кор 3:14

+ 6:53 Сан 34:11, Мат 14:34, Лук 5:1
+ 6:55 Мрк 2:4, Елш 5:15
+ 6:56 Мрк 5:27
• 7:1 Мат 15:1-20
+ 7:3 Гал 1:14
+ 7:4 Евр 9:10
+ 7:5 Лук 11:38
+ 7:6 Мат 23:13
+ 7:7 Ийш 29:13, Кол 2:22
+ 7:10 Шығ 20:12, Шығ 21:17
+ 7:15 Елш 10:15, Тит 1:15
+ 7:19 Елш 10:15, Елш 11:9, Тит 1:15
+ 7:20 Мат 12:34, Яқп 3:6
+ 7:21 Гал 5:19-21, 1Кор 6:9-10
• 7:24 Мат 15:21-28
+ 7:24 Ешу 19:28-29, Ийш 23
+ 7:26 Елш 21:2-3
+ 7:27 Мат 7:6
+ 7:31 Мрк 8:24, Мрк 5:20, Мрк 1:9
+ 7:32 Ийш 35:5-6
+ 7:33 Мрк 8:23, Юхн 9:6
+ 7:36 Мрк 1:44-45
• 8:1 Мат 15:32-39
+ 8:2 Мат 9:36
+ 8:4 4Пат 4:42-44
• 8:11 Мат 16:1-4
+ 8:11 Лук 11:16, 1Кор 1:22
• 8:14 Мат 16:5-12
+ 8:15 Лук 12:1, 1Кор 5:7-8
+ 8:17 Мрк 6:52, Мрк 7:18
+ 8:18 Ерм 5:21
+ 8:19 Мрк 6:41-43
+ 8:20 Мрк 8:8
+ 8:22 Мрк 6:45
+ 8:23 Мрк 7:33, Юхн 9:6
• 8:27 Мат 16:13-20, Лук 9:18-21
+ 8:28 Мрк 6:14, 3Пат 17:1, Мал 4:5
+ 8:29 Мрк 14:61-62, Юхн 11:27
+ 8:30 Мат 9:30
• 8:31 Мат 16:21-28, Лук 9:22-27

+ 8:31 Лук 17:25, Мрк 9:31, Мрк 10:34, Юхн 2:19

+ 8:32 Юхн 16:25
+ 8:33 Мат 4:10, Фил 3:19
+ 8:34 Мат 10:38-39
+ 8:35 Мрк 10:29
+ 8:36 Лук 12:20
+ 8:37 Заб 48:8-9

+ 8:38 Ийш 57:3, Рим 1:16, 2Тим 1:8, Нзм 33:2, Дан 7:13, Зхр 14:5

+ 9:1 Мрк 13:30, Юхн 21:22
• 9:2 Мат 17:1-13, Лук 9:28-36
+ 9:2 Мрк 5:37, Мрк 14:33
+ 9:3 Дан 7:9
+ 9:4 Мал 4:5
+ 9:7 Нзм 18:15, 2Пет 1:17
+ 9:9 Мрк 1:44, Мрк 5:43
+ 9:12 Ийш 53:7
+ 9:13 Мат 11:14, Лук 1:17
• 9:14 Мат 17:14-20, Лук 9:37-43
+ 9:17 Лук 11:14
+ 9:20 Мрк 1:26
+ 9:22 Мрк 1:40
+ 9:23 Мат 17:20-21
+ 9:26 Мрк 1:26
+ 9:27 Мрк 1:31, Мрк 5:41, Елш 3:7, Елш 9:41
• 9:30 Мат 17:22-23, Лук 9:43-45
+ 9:31 Мрк 8:31, Мрк 10:32-34
+ 9:32 Мрк 6:52
• 9:33 Мат 18:1-9, Лук 9:46-50, Лук 22:24-30
+ 9:33 Мат 17:24
+ 9:35 Мрк 10:43-44
+ 9:36 Мрк 10:16
+ 9:37 Мат 10:40, Лук 10:16, Юхн 13:20

+ 9:38 Мат 7:22, Мат 12:27, Елш 19:13, Сан 11:28

+ 9:40 Мат 12:30, Лук 11:23
+ 9:41 Мат 10:42
+ 9:42 Лук 17:2
+ 9:43 Мат 5:30, Мат 25:41, Аян 20:10
+ 9:47 Ийш 66:24

+ 9:50 Мат 5:13, Лук 14:34, Езк 43:24, Рим 12:18, 2Кор 13:11, 1Сал 5:13

• 10:1 Мат 19:1-12
+ 10:4 Нзм 24:1-3
+ 10:6 Жар 1:27

+ 10:7 Жар 2:24, 1Кор 6:16, Эфс 5:31, 1Кор 6:16

+ 10:9 Мал 2:16, 1Кор 7:10
+ 10:12 Мат 5:32
• 10:13 Мат 19:13-15, Лук 18:15-17
+ 10:15 Мат 18:3
+ 10:16 Мрк 9:36
• 10:17 Мат 19:16-30, Лук 18:18-30
+ 10:17 Лук 10:25
+ 10:18 Заб 105:1, Заб 118:68
+ 10:19 Шығ 20:12-16, Нзм 24:14, 1Кор 6:8
+ 10:20 Фил 3:6
+ 10:21 Лук 12:33
+ 10:23 Заб 48:7-8, Мрк 4:19

+ 10:27 Жар 18:14, Аюп 42:2, Ерм 32:17, Мрк 14:36, Лук 1:37

+ 10:28 Мрк 1:18-20
+ 10:29 Мрк 8:35, Лук 14:26
+ 10:30 2Кор 12:10
+ 10:31 Мат 20:16, Лук 13:30
• 10:32 Мат 20:17-19, Лук 18:31-34
+ 10:34 Мрк 8:31, Мрк 9:31
• 10:35 Мат 20:20-28
+ 10:35 Мрк 1:19
+ 10:37 Мат 19:28
+ 10:38 Мрк 14:36, Юхн 18:11, Лук 12:50
+ 10:39 Елш 12:2, Аян 1:9
+ 10:43 1Пет 5:3, Мат 23:11, Мрк 9:35

+ 10:45 Юхн 13:4-5, Ийш 53:10-11, Юхн 11:51, Рим 4:25, Гал 1:4, 1Тим 2:6, Тит 2:14, 1Пет 1:18-19

• 10:46 Мат 20:29-34, Лук 18:35-43
+ 10:46 Ешу 6:1, 3Пат 16:34
+ 10:47 2Пат 7:12-16, Лук 1:32
+ 10:52 Мрк 5:34, Лук 7:50, Лук 17:19

• 11:1 Мат 21:1-11, Лук 19:28-40, Юхн 12:12-19

+ 11:1 2Пат 15:30, Зхр 14:4, Елш 1:12, Мат 21:17, Лук 24:50, Юхн 11:18

+ 11:8 4Пат 9:13
+ 11:10 Заб 117:25-26, Заб 148:1, Мат 23:39
• 11:12 Мат 21:18-19
+ 11:12 Мат 4:2

+ 11:13 Ерм 24:8, Ерм 29:16-17, Ҳош 9:10, Мих 7:1, Мрк 13:28, Лук 13:6

• 11:15 Мат 21:12-17, Лук 19:45-48, Юхн 2:13-22

+ 11:15 Леб 1:14, Леб 5:7, Леб 12:8, Лук 2:24
+ 11:17 Ийш 56:7, Ерм 7:11
+ 11:18 Мат 21:46
+ 11:19 Лук 21:37
• 11:20 Мат 21:19-22
+ 11:23 Мат 7:7, Мат 17:20, 1Кор 13:2
+ 11:24 Мат 7:7, Яқп 1:6
+ 11:25 Мат 6:14, Кол 3:13
• 11:27 Мат 21:23-27, Лук 20:1-8
+ 11:28 Елш 4:7
+ 11:30 Мрк 1:4
+ 11:31 Лук 7:30
+ 11:32 Мат 11:9, Мат 14:5
• 12:1 Мат 21:33-46, Лук 20:9-19
+ 12:1 Заб 79:9, Ийш 5:1, Қсқ 8:11, Мрк 13:34

+ 12:5 Мат 22:6, Мат 23:34, Евр 11:36-37, Евр 11:36-37

+ 12:6 Мат 3:17, Евр 1:1
+ 12:7 Евр 1:2, 3Пат 21:19
+ 12:8 Евр 13:12
+ 12:9 Елш 13:46
+ 12:11 Заб 117:22-23, Елш 4:11, 1Пет 2:7
+ 12:12 Мрк 11:18, Мрк 11:32
• 12:13 Мат 22:15-22, Лук 20:20-26
+ 12:13 Лук 11:54
+ 12:14 Мат 17:24-25
+ 12:15 Мрк 7:6, Лук 12:1
+ 12:17 Рим 13:7
• 12:18 Мат 22:23-33, Лук 20:27-40
+ 12:18 Мат 3:7, Елш 23:8
+ 12:19 Жар 38:8, Нзм 25:5-6
+ 12:26 Шығ 3:2, Шығ 3:6
• 12:28 Мат 22:34-40, Лук 10:25-28
+ 12:30 Нзм 6:4-5, Нзм 11:13, Ешу 22:5
+ 12:31 Леб 19:18, Мат 19:19
+ 12:32 Нзм 4:35, Нзм 6:4
+ 12:33 3Пат 15:22, Ҳош 6:6, Мих 6:6-8
+ 12:34 Лук 20:40
• 12:35 Мат 22:41-46, Лук 20:41-44
+ 12:35 2Пат 7:12-16, Мрк 10:47, Лук 1:32
+ 12:36 Заб 109:1, Елш 2:34-35
+ 12:37 Мрк 6:20
• 12:38 Мат 23:1-36, Лук 20:45-47
+ 12:39 Лук 11:43
• 12:41 Лук 21:1-4
+ 12:41 4Пат 12:9, Мат 27:6
+ 12:44 2Кор 8:1-3, 2Кор 8:12
• 13:1 Мат 24:1-14, Лук 21:5-19
+ 13:2 Лук 19:44
+ 13:5 1Юхн 3:7, Кол 2:8, 2Сал 2:3
+ 13:6 Ерм 14:14
+ 13:7 Ерм 51:46

+ 13:8 2Жлн 15:6, Аян 6:4, Елш 11:28, Аян 6:8, Аян 6:12

+ 13:9 Заб 118:46, Елш 17:6, Елш 18:12, Елш 24:1, Елш 25:6

+ 13:10 Мат 28:19, Рим 10:18, Кол 1:6
+ 13:11 Елш 4:8
+ 13:12 Мат 10:35-36

+ 13:13 Мат 10:22, Юхн 15:18, Яқп 5:11, Аян 2:10

• 13:14 Мат 24:15-28, Лук 21:20-24
+ 13:14 Дан 9:27, Дан 11:31, Дан 12:11
+ 13:15 Лук 17:31
+ 13:17 Лук 23:29
+ 13:19 Ерм 30:7, Дан 12:1, Аян 16:18
+ 13:20 Ийш 65:8, Лук 18:7
+ 13:21 Лук 17:23

+ 13:22 Нзм 13:1, 2Сал 2:9, Аян 13:13, Аян 16:14

+ 13:23 Юхн 13:19, Юхн 14:29
• 13:24 Мат 24:29-31, Лук 21:25-28
+ 13:24 Амо 8:9

+ 13:25 Ийш 13:10, Ийш 24:23, Ийш 34:4, Езк 32:7, Иол 2:31, Елш 2:20, Аян 6:13

+ 13:26 Дан 7:13, Мат 16:27
+ 13:27 Мат 13:41
• 13:28 Мат 24:32-35, Лук 21:29-33
+ 13:30 Мрк 9:1
+ 13:31 Заб 101:26-27, Ийш 51:6, 2Пет 3:10

• 13:32 Мат 24:36-44, Лук 17:26-30, Лук 17:34-36

+ 13:32 Зхр 14:7
+ 13:33 Эфс 6:18, 1Сал 5:6, Мат 25:13
+ 13:34 Мрк 12:1
+ 13:35 Мат 25:13, 2Пет 3:10, 1Сал 5:2
+ 13:36 Мат 25:1-13
• 14:1 Мат 26:1-5, Лук 22:1-2, Юхн 11:45-53
+ 14:1 Шығ 12:1-30, Юхн 11:53
• 14:3 Мат 26:6-13, Лук 7:36-50, Юхн 12:1-8

+ 14:3 Мат 21:17, Юхн 11:1, Юхн 11:18, Леб 13:3

+ 14:7 Нзм 15:11, Мрк 2:20, Юхн 7:33
+ 14:8 Юхн 19:40
+ 14:9 Мат 24:14
• 14:10 Мат 26:14-16, Лук 22:3-6
+ 14:10 Юхн 13:2, Елш 1:16

• 14:12 Мат 26:17-30, Лук 22:7-23, Юхн 13:21-30

+ 14:12 Шығ 12:6, 1Кор 5:7
+ 14:18 Заб 40:10, Юхн 13:18
+ 14:21 Ийш 53, Мат 18:7

• 14:22 Мат 26:26-30, Лук 22:15-20, 1Кор 11:23-25

+ 14:22 Юхн 6:51, 1Кор 10:16
+ 14:24 Шығ 24:8
+ 14:26 Лук 22:39

• 14:27 Мат 26:31-35, Лук 22:31-34, Юхн 13:36-38

+ 14:27 Зхр 13:7, Юхн 16:32
+ 14:28 Мрк 16:7
• 14:32 Мат 26:36-46, Лук 22:39-46
+ 14:33 Мрк 5:37, Мрк 9:2
+ 14:34 Юхн 12:27
+ 14:35 Евр 5:7

+ 14:36 Мрк 10:27, Мрк 10:38, Юхн 18:11, Юхн 5:30, Юхн 6:38

+ 14:38 Мат 6:13, 1Пет 4:7

+ 14:41 Юхн 2:4, Мрк 9:31, Мрк 10:33

• 14:43 Мат 26:47-56, Лук 22:47-53, Юхн 18:3-12

+ 14:43 Елш 1:16

+ 14:47 Лук 22:38

+ 14:49 Мрк 11:27, Мат 1:22-23, Мат 21:4, Юхн 19:36

+ 14:50 Мрк 14:27, Юхн 16:32

• 14:53 Мат 26:57-68, Лук 22:54-55, Лук 22:63-71, Юхн 18:13-14, Юхн 18:19-24

+ 14:56 Заб 26:12, Заб 34:11, Нзм 17:6, Нзм 19:15

+ 14:58 2Кор 5:1, Мрк 15:29, Юхн 2:19
+ 14:60 Мрк 15:4-5
+ 14:61 Ийш 53:7, Заб 2:7

+ 14:62 Заб 109:1, Дан 7:13, Мат 16:27, Мат 24:30, Евр 1:13

+ 14:63 Сан 14:6, Елш 14:14
+ 14:64 Мрк 2:7, Юхн 10:36, Леб 24:16
+ 14:65 Ийш 50:6, Мрк 10:34

• 14:66 Мат 26:69-75, Лук 22:56-62, Юхн 18:15-18, Юхн 18:25-27

+ 14:72 Мрк 14:30

• 15:1 Мат 27:1-2, Мат 27:11-14, Лук 23:1-5, Юхн 18:28-38

+ 15:1 Лук 3:1, Лук 13:1, Елш 3:13, Елш 4:27, 1Тим 6:13

+ 15:2 Мат 2:2
+ 15:4 Мрк 14:60-61
+ 15:5 Ийш 53:7
• 15:6 Мат 27:15-26, Лук 23:13-25, Юхн 18:39
+ 15:10 Юхн 12:19, Елш 5:17
+ 15:11 Елш 3:14
+ 15:14 Лук 23:41, Евр 4:15
+ 15:15 Мрк 10:34
• 15:16 Мат 27:27-31, Юхн 19:2-3
+ 15:19 Ийш 50:6, Мрк 10:34, Мрк 14:65

• 15:21 Мат 27:32-44, Лук 23:26-43, Юхн 19:17-27

+ 15:21 Рим 16:13

+ 15:24 Заб 21:19

+ 15:29 Заб 21:7, Заб 108:25, Мрк 14:58, Юхн 2:19

+ 15:31 Юхн 10:18

+ 15:32 Юхн 1:49, Юхн 12:13, Юхн 20:29

• 15:33 Мат 27:45-56, Лук 23:44-49, Юхн 19:28-30

+ 15:34 Заб 21:2
+ 15:36 Заб 68:22
+ 15:38 Шығ 26:33, Леб 16:2
+ 15:40 Лук 8:2

• 15:42 Мат 27:57-61, Лук 23:50-56, Юхн 19:38-42

+ 15:46 Ийш 53:9
• 16:1 Мат 28:1-8, Лук 24:1-12, Юхн 20:1-10
+ 16:1 Мрк 15:40
+ 16:3 Мрк 15:46
+ 16:7 Мрк 14:28

• 16:9 Мат 28:9-10, Мат 28:16-20, Лук 24:13-49, Юхн 20:11-23

+ 16:9 Лук 8:2
+ 16:11 Лук 24:11
+ 16:15 Елш 1:8, Кол 1:23

+ 16:16 Елш 16:31, Рим 10:9, 1Пет 3:21, Юхн 3:18

+ 16:17 Лук 10:17, Елш 5:16, Елш 8:7, Елш 16:18, Елш 19:12, Елш 2:4, Елш 10:46, 1Кор 12:10, 1Кор 14:2

+ 16:18 Заб 90:13, Лук 10:19, Елш 28:3-5, Елш 9:12, Елш 28:8

+ 16:19 Лук 24:51, Елш 1:9, 1Тим 3:16, Заб 109:1, Елш 7:55-56, 1Пет 3:22, Рим 8:34, Эфс 1:20, Кол 3:1, Евр 1:3, Евр 8:1, Евр 12:2, Аян 3:21

+ 16:20 Елш 5:12

+ https://ibt.org.ru/ebook?id=KRK

Қосымша материаллар

Қосымша материаллар

1. Сөзлик

2. Ески Келисимдеги өлшем бирликлер

3. Сүўретлер

4. Диаграмма бойынша көрсетилген Израил халқының тарийхы

5. Израил халқының календары

6. Мухаддес Китап қолжазбаларының фото сүўретлери

7. Карталар

Сөзлик

Сөзлик

1. А

2. Ә

3. Б

4. Г

5. Д

6. Е

7. Ж

8. З

9. И

10. К

11. Қ

12. Л

13. М

14. О

15. Ө

16. П

17. Р

18. С

19. Т

20. У

21. Ф

22. Х

23. Ҳ

24. Ш

25. Э

26. Я

Адам Улы – «Хош Хабар» китапларында Ийса Масийх Өзине ислеткен атақ. Ийса жасаған дәўирде яҳудийлер бул атақ астында дүньяға ҳүким ҳәм қутқарылыў алып келетуғын Қудайдың ўәкилин түсинген. Даниел пайғамбарға берилген аянда инсан сүлдериндеги бул зат туўрысында пайғамбаршылық қылынған (Дан 7:13-14; Мат 13:37; Мрк 2:10; 8:31; 10:45; Лук 7:34; 9:58; 17:22-30; Аян 1:13).

амалек халқы, амалеклер – Израил халқы Қанан жерин ийелеместен алдын сол жерде жасаған халықлардың бири. Амалек халқы көшпели халық болып, әсиресе Өли теңиздиң қубла ҳәм шығыс тәреплеринде жасаған. Израил халқы Мысырдан шығып киятырғанда, амалек халқы оларға ҳүжим қылған еди. Соннан баслап амалек халқы Израил халқының душпаны болып қалды (Шығ 17:8-16; Нзм 25:17-19; 1Пат 15:2; 30:1).

аммон халқы, аммонлар – Бул халық Ибрайымның иниси Луттың әўладынан еди. Аммон халқы қудай Молохқа табынған. Олар Иордан дәрьясының шығысында жасаған. Аммон халқы Израил халқының душпаны болып, филист халқы менен келисим дүзген. Аммон елиниң пайтахты сол дәўирде Рабба қаласы еди. Ал ҳәзир Амман қаласы болып, ол Иордания мәмлекетиниң пайтахты (Жар 19:38; Сан 21:21-25; 1Пат 11:1-2; 2Пат 12:26).

амор халқы, аморлар – Израил халқы Қанан жерин ийелеместен алдын амор халқы Қанан жеринде жасаған ҳәм сол жерде жасаған халықлардан сан жағынан көбирек ҳәм күшлирек болған. Сол ўақытта Қанан жеринде жасаған халықлардың ҳәммеси «амор халқы» деп те аталған (Жар 15:16; Ешу 24:15; Бий 6:10; 3Пат 21:26).

анақ халқы, анақлар – Анақтың әўладлары, Израил халқы Қанан жерин ийелеместен алдын сол жерде жасаған халықлардың бири. Бул халықтың адамлары жүдә бәлент бойлы, күшли болған деп айтылады (Сан 13:33-34; Нзм 2:10-11, 20-21).

Арам – Бул атама Ески Келисимде арамейше сөйлесетуғын халықлар жасайтуғын бир неше аймаққа қолланылған. Бул аймақлардың бири Евфрат дәрьясының бойында, ҳәзирги Сирия мәмлекетиниң арқа тәрепинде ҳәм ҳәзирги Туркияның қубла-шығысында еди. Ибрайым бир қанша ўақыт даўамында сол аймақта жасаған, оның ағайинлериниң базылары сол жерде жасап қалған. Евфрат дәрьясынан батыс ҳәм қублаға созылған, Қанан аймағына жақын болған жерлерге де Арам аты қолланылып, Дамаск қаласы усы жерлердиң орайы болып есапланған. Бул аймақлардың ҳәммеси Александр Македонский тәрепинен басып алынғаннан соң Сирия аты менен танылған (Жар 22:20-22; 25:20; 28:5; 3Пат 20:1; 4Пат 8:28-29).

арфа – Тарлы саз әсбап (1Пат 10:5; 3Пат 10:12; 1Жлн 13:8; 2Жлн 5:12; Нхм 12:27; Заб 56:9; 70:22; 80:3).

Аспан Патшалығы – Инсанлардың өмиринде Қудайдың ҳүкимдарлығына ҳәм ҳәр бир жаратылған жанзаттың ақыретте жаңаланыўына силтеме береди. Бул сөз тек ғана Матта китабында болып, «Қудайдың Патшалығы» мәнисин береди. Толық мағлыўматқа ийе болыў ушын ҚУДАЙДЫҢ ПАТШАЛЫҒЫ сөзине қараң (Мат 4:17; 5:3-10; 13-бап; 20:1-16; 22:1-14).

Ассирия – Әййемги қүдиретли патшалық. Оның пайтахты Ниневия, ҳәзирги Ирактың арқа тәрепинде жайласқан еди. Б. э. ш. 722-жылы ассириялылар Израилды, яғный арқа патшалықты басып алды. Олар Израил халқының көпшилик бөлегин тутқын етип алып кетти. Ассирия патшасы басқа халықларды Израил елине мәжбүрлеп көширди. Б. э. ш. 612-жылы аўқамлас болған душпан ләшкерлери Бабилония ҳәм Мидия басшылығында Ниневияны ўайран қылды. Көп узамай Ассирия патшалығы өз ғәрезсизлигин жойтты (4Пат 17:1-6, 24; 18:9-37; 2Жлн 32:1-21).

атанақ ағаш – Рим империясында өлим жазасының бир түри болып, жазаға тартылған адамды атанақ ағашқа шегелейтуғын еди. Узын бақанға бир ағашты кесесине шегелеп ямаса жип пенен байлап атанақ ағаш соғылған. Атанақ ағашқа шегелеў жүдә қорқынышлы ҳәм шермендели жаза есапланған. Тек ғана адам өлтириўшилер, жаўыз жынаятшылар ҳәм Рим империясының душпанлары усындай жазаға тартылатуғын еди. Жынаятшы ашық орында аламанның көз алдында жалаңаш түрде жазаланатуғын еди. Буннан мақсет жынаятшыны шерменде қылыў ҳәм жынаятлардың алдын алыў еди. Яҳудийлер ағашқа шегеленген адамды Қудай нәлетлеген деп есаплайтуғын еди. Жаңа Келисимде базыда «ағаш» дегенде «атанақ ағаш» нәзерде тутылған (Нзм 21:22-23; Мат 27-бап; Мрк 15-бап, Юхн 19-бап; Елш 5:30; 1Пет 2:24; Гал 3:13).

Ашера (кийели ағаш) – Қанандағы халықлардың сыйынған қудайы. Ол мол өнимдарлық қудайы болып, ҳаял көринисинде сәўлеленген. Ашера базыда кийели ағаш сыпатында болған. Оның еркек жубайы Баал еди (Шығ 34:13; Нзм 16:21; Бий 6:25; 4Пат 17:10; 21:7).

Аштарта – Қанандағы халықлардың табынған қудайы. Ол өнимдарлық, саўаш ҳәм муҳаббат қудайы болып, ҳаял көринисинде сәўлеленген (Бий 2:13; 10:6; 1Пат 31:10; 3Пат 11:5, 33).

Ашытқысыз нан байрамы – Бул байрам еврей календарының биринши айы – абиб айының 15-21-күнлеринде жети күн даўамында белгиленген (абиб айы нисан айы деп те аталады). Ҳәзирги календарь бойынша бул ай марттың ортасынан басланады. Израил халқы сол жети күн даўамында Қудайдың оларды Мысырдан алып шыққанын еслеген. Бул байрам Қутқарылыў байрамынан соң бир күннен кейин басланып, бир ҳәпте даўам еткен. Соның ушын, Жаңа Келисимниң базы жерлеринде Қутқарылыў байрамы менен Ашытқысыз нан байрамы «Қутқарылыў байрамы» деп аталған (Шығ 12:15-20; 13:3-10; 23:15; 34:18; Леб 23:6-8; Сан 28:17-25; Нзм 16:3-4, 8).

Әке – Ески Келисимниң базы бөлимлеринде Қудай Израил халқының Әкеси деп сүўретленген. Жаңа Келисимде болса Қудайдың Өз халқының Әкеси екенлиги ҳаққындағы түсиник және де ашық айтылған. Ийса Масийх Қудайды Әке деп шақырған. Ийса Өзин Қудайдың жалғыз улы екенин, Әкеси Қудай тәрепинен бул дүньяға жиберилгенин ҳәм Оның менен жақын мүнәсибетте екенин тастыйықлаған. Сондай-ақ, Ийса Өз шәкиртлерине де Қудайды аспандағы ҳақыйқый Әке деп билиўди үйреткен. Ийсаға исенип, Оған ергенлер Қудай менен жақын мүнәсибет орнатып, Қудайдың толық сүйиспеншилигине ийе болады. Қудай мийирман әкедей оларға ғамхорлық қылады (Шығ 4:22; Нзм 32:6; Ийш 63:16; Мал 1:6; 2:10; Мат 6:8-9; Юхн 1:14, 18; 14:6; Рим 8:15; Гал 4:6).

әмеңгер – Бул сөз қыйын жағдайда қалған ағайинине жәрдем беретуғын адамға айтылған. Муўсаның нызамы бойынша, биреўдиң жақын ағайинлериниң бири кәмбағал жағдайда қалып, қуллыққа сатылғанда, ол ағайини ушын төлем төлеп, оны қуллықтан азат етиўи керек. Сондай-ақ, ағайининиң бири меншик жерин сатып, жеринен айырылғанда, ол ағайининиң жерин қайтарып алып бериўи тийис. Және де, оған айыпсыз өлтирилген ағайининиң өшин алып бериў ўазыйпасы да жүкленген (Леб 25:25-26, 47-49; Рут 3:12; 4:4, 6). Сондай-ақ, қуллықта болған Израилды азат еткен Қудайға да Әмеңгер деп айтылады (Ийш 41:14; 47:4).

Баал – Қанандағы халықлардың табынған ҳасылдарлық қудайы болып, еркек көринисинде сәўлеленген. Оның ҳаял жубайы Ашера болған. Қананлылар ең күшли қудай – Баал, деп исенген. Баал сөзи – хожайын, деген мәнини билдирип, базыда еркеклердиң атына қосып қолланылған. Айырым жағдайларда қала ямаса жай атамаларына да қосылған. Баал сөзи қосып аталған сол жерлерде Баалға арналған кийели тас болған ямаса Баалға айрықша усыл менен табынған болыўы мүмкин (Бий 6:25, 28; 3Пат 16:32; 4Пат 1:2; 10:26-28).

Бабилония, Бабилон – Бабилония әййемги қүдиретли патшалық. Оның пайтахты Бабилон ҳәзирги Ирактың қубла тәрепинде жайласқан еди. Б. э. ш. 586-жылы Бабилония ләшкери Яҳуданы, яғный қубла патшалықты басып алған ҳәм көп адамларды Бабилонияға сүргин қылып алып кеткен еди. Кейин Бабилония ели Персия империясы ҳүкимдарлығының қол астында болғанда, базы яҳудийлер Яҳуда елине қайтып келген. Қалған яҳудийлер болса Бабилонияда жасап қала берген. Бабилон қаласы көп жыллар даўамында яҳудийлердиң диний тәлим орайы болған еди (4Пат 24:1, 7, 17; 25:1-12; Дан 1:1-6; 5:30-31; Эзр 1:11).

Башан – Төбешик ҳәм тоғай менен қапланған тегисликлерден ибарат ел. Бул үлке Киннерет, яғный Галила көлиниң ҳәм Иордан дәрьясының шығыс тәрепинде жайласқан. Башан Гилад елиниң арқа тәрепинде жайласқан болып, семиз ири ҳәм майда маллары менен және де, сапалы дәнлери менен даңқ таратқан еди (Сан 32:33; Нзм 3:11, 13; 4Пат 10:33; Ерм 50:19).

Галила үлкеси – Галила көлиниң ҳәм Иордан дәрьясының батыс тәрепинде, Самария үлкесиниң арқасында жайласқан таўлы жер. Әййемги Палестина сыяқлы Галила да б. э. ш. 63-жылы Рим империясы тәрепинен басып алынған. Көп әсирлер даўамында бул үлке жат халықлар ҳүкимдарлығы астында болғанлықтан, үлке турғынларының арасында көплеген яҳудий емес халықлар жасаған. Соның ушын, басқа яҳудийлер галилалыларға пәс нәзер менен қарайтуғын болған. Ийсаның балалық ҳәм өспиримлик дәўири Галиладағы Насыра қаласында өткен. Ийса Өз хызметин көбинесе сол Галилада алып барған (Ийш 9:1-2; Мат 4:12-16).

Гилад – Иордан дәрьясының шығыс тәрепиндеги үлке. Гиладтың қубла тәрепинде Моаб ели, арқа тәрепинде болса Башан деген жер жайласқан еди (Нзм 3:10; Ешу 17:5; 2Пат 17:24-26; 3Пат 22:3; Ерм 8:22; 46:11).

гиргаш халқы – Израил халқы Қанан жерин ийелеместен алдын сол жерде жасаған халықлардың бири. Гиргаш халқы Қанан елиниң қайсы жеринде жасағаны анық емес (Жар 15:21; 1Жлн 1:14).

гүна – Қудайдың буйрықларын бузыў, жаман ис қылыў ямаса жақсылық қылыўдан бас тартыў дегени. Мухаддес Китап бойынша, гүна түсиниги тек ғана адамның ис-ҳәрекетлерин емес, ал оның Қудайға ямаса адамларға қарсы ой-қыялларын да өз ишине алады. Қудайдың талабы бойынша, ҳәр бир адам Қудайды пүткил жүреги менен, жаны менен, пүткил барлығы менен, бар күши менен сүйиўи керек. Ийса Масийх, адам ҳәттеки ой-қыялында гүна қылса да ҳүким қылынады, деп тәлим берген. Соның менен бирге, ғәзеп, менменлик, мақтаншақлық, қызғаншақлық, көре алмаслық сыяқлы гүналар көзге көринбесе де, Қудайдан жасырын қалмайды. Қудай ийгиликли, әдалатлы, мухаддес болғаны ушын, исленген ҳәр бир гүна Қудайға қарсы.

Адам-ата ҳәм Ҳаўа-ене Қудайға қулақсызлық қылып, Оның менен мүнәсибетин бузған. Буның ақыбетинде Адам-ата ҳәм Ҳаўа-енениң өз ара мүнәсибети де бузылды, дүньяда жаман мүнәсибетлик пайда болды, пүткил дүнья нәлетке ушырады. Олардың өмири тәшиўиш, қайғы-азапларға толды. Гүна себепли дүньяға өлим кирип келди ҳәм пүткил адамзат үстинен ҳүкимдар болып қалды. Гүна ҳәр бир адамның тәбиятында болғаны ушын, оның нийетлерин, ой-пикирлерин, кеўил туйғыларын ҳәм қәлеўлерин бузады. Гүнаның ақыбетинде адамзат Қудайдан узақласқан, ажыралған, Оның ғәзеби астында қалған. Сонлықтан адамзат ақырзаманда ҳүким қылынады. Тек ғана Ийса Масийхтың төгилген қаны арқалы адамзат гүналарынан пәклене алады, Қудай менен жарасады ҳәм ҳүким қылынбайды (Жар 3:5-8, 16-19; 4:10; Нзм 6:5; Заб 31:5; 50:5-7; 87:15; 141:2; Ийш 5:16; 59:2; Ерм 17:9; Мат 5:21-30; Лук 10:27; 1Юхн 1:7-9; 2:1-2; Рим 1:18-21; 3:10-12, 23; 5:6-12; 6:22-23; 7:14-20; Эфс 5:5-6).

диний муғаллим – Бабилония сүргининен соң, Израил арасында базы адамлар бар болған Мухаддес Жазыўларды абайлап сақлап, үйрене баслаған. Олардың базылары еврейше Мухаддес Жазыўлардан нусқа көшириў менен шуғылланған ҳәм Израил халқы арасында абырайға ийе болып, жәмийетке күшли тәсирин көрсеткен. Оларды диний муғаллимлер деп атаған (Мат 23:2; Мрк 12:38-39; Лук 20:46).

ебус халқы, ебуслы – Израил халқы Қанан жерин ийелеместен алдын сол жерде жасаған халықлардың бири. Даўыт Ерусалимди ийелеместен алдын ебус халқы Ерусалимде ҳәм оның әтирапында жасаған (2Пат 5:6-10; 24:16-25).

елши – Белгили бир хабарды жеткизиў ушын жиберилген адам. Жаңа Келисимде бул сөз Ийса Масийхтың он еки шәкиртине қолланылған. Ийемиз Ийса елшилерди адамларға Хош Хабарды жеткизиў ушын таңлаған еди. Елши Павел де олардың қатарында еди. Ийса Масийх Павелге көринип, оған Хош Хабарды тарқатыў ўазыйпасын тапсырған. Елшилер барлық масийхыйлар арасында, әсиресе өзлери тийкар салған жәмәәтлерде үлкен абырай ҳәм итибарға ийе болып, шешим шығарыў ҳуқықына ийе еди. «Елши» сөзи Хош Хабарды жәрия қылыў ушын жиберилген адамларға да қолланылған (Лук 6:12-16; Елш 1:24-26; 2:14; 4:33; 6:2; 15:1-2, 22-29; 1Кор 9:1-2; 12:28; 15:5-9; Гал 1:1-2; Эфс 4:11-12).

Ең мухаддес бөлме – Мухаддес шатырдың ишиндеги, кейин болса Ибадатхананың ишиндеги кишигирим бөлме. Бул бөлмеде Келисим сандығы турды. Сулайман қурдырған Ибадатхананың Ең мухаддес бөлмесинде еки керубтың үлкен мүсини де бар еди. Ең мухаддес бөлмени Мухаддес бөлмеден үлкен перде бөлип туратуғын еди. Таўрат бойынша тек ғана бас руўханий жылына бир мәрте – Гүнадан пәклениў күни Ең мухаддес бөлмеге кириўине болатуғын еди. Еврейлерге жазылған хатта ҳәм Аян китабында аспандағы Ибадатхананың Ең мухаддес бөлмеси ҳаққында айтылған. Ийса Масийх инсан қолы менен қурылмаған сол минсиз Ибадатханада бас руўханий болып хызмет қылып атыр (Шығ 26:33-34; Леб 16-бап; Евр 8:1-2; 9:11-12, 24; Аян 15:5).

Ерусалим – Ерусалим қаласы Жер Орта теңизинен 50 шақырым шығыста, таў етегинде жайласқан. Алдын бул қала таўдағы қорған болған, кейин ала кеңейип, әтираптағы қыр ҳәм тегисликлерди өз ишине алған. Б. э. ш. 1000-жылы патша Даўыт Ерусалимди басып алғаннан кейин қала Израил халқы ушын сиясий ҳәм диний орайға айланған. Әййемги ўақытта Ерусалим қаласының аты Салим еди.

Б. э. ш. 586-жылы Ерусалимди Бабилония әскерлери басып алған. Қаладағы имаратлар ҳәм Ибадатхана талан-тараж қылынып, оларға от қойылған, қала дийўаллары бузылған, турғынлары болса сүргинге алып кетилген. Б. э. ш. 538-жылы, Персия империясы ҳүкимдарлығы дәўиринде яҳудийлерге өз ўатанына қайтыўға ҳәм Ибадатхананы қайта қурыўға рухсат берилген. Б. э. ш. 445-жылы Персия патшасы ҳәмелдары Нехемия Ерусалимге барып, қала дийўалларының қурылысына басшылық қылған. Б. э. ш. 332-жылы Ерусалим қаласы ҳеш бир қарсылықсыз Александр Македонскийге тәслим болған. Соңынан б. э. ш. 164-жылдан баслап, шама менен 100 жыл даўамында Ерусалим қаласы ғәрезсиз Яҳудий мәмлекетиниң пайтахты болған. Б. э. ш. 63-жылы болса бул ел Рим империясы тәрепинен басып алынған ҳәм оған бағынышлы болып қалған (2Пат 5:6-9; 4Пат 25:8-17; 2Жлн 36:13-21; Эзр 1:1-11).

Жабрайыл – Мухаддес Китапта еки периштениң аты айтып өтилген, бириншиси – Жабрайыл, екиншиси – Михаил. Жабрайыл Қудайдың арнаўлы хабарын жеткизиў ушын бир неше мәрте адамларға көринген. Ол Даниел пайғамбарға көринип, берилген аянлар ҳәм пайғамбаршылықлардың мәнисин түсиндирип берген. Жабрайыл шомылдырыўшы Яқыяның әкеси Зехарияға да көринип, Яқыяның туўылыўы ҳаққында, Мәриямға да көринип, Ийса Масийхтың туўылыўы ҳаққында хабар берген (Дан 8:15-27; 9:20-27; Лук 1:8-20, 26-38).

Жаңа ай байрамы – Ҳәр жаңа ай шыққан күни белгиленетуғын байрам. Руўханийлер усы байрам ушын Таўратта буйырылған қурбанлықларды берген. Сондай-ақ, бул байрамда адамлар айрықша ас жеген. Дәстүрге муўапық бул асты тек ғана пәкленген адамлар жеўге болатуғын еди. Айдың биринши күни мухаддес есапланып, адамлар сол күни жумыс ислемейтуғын еди (Сан 28:11-15; 1Пат 20:5, 24-26; Амо 8:5).

Жаратқан Ийе – Еврейше «ЙҲЎҲ», грекше «Күриос». Ески Келисимде «ЙҲЎҲ» Қудайдың аты. Негизинде әййемги еврей тилинде сөзлер тек ғана даўыссыз ҳәриплер менен жазылған. Еврейше жазыўларды оқығанлар қайсы орында қандай даўыслы сеслер келетуғынын билетуғын еди. Яҳудийлер Қудайдың атын жүдә мухаддес деп билгени ушын, Ески Келисим дәўириниң ақырларына келип, бул атты атамай қойған еди. Олар Ески Келисимди оқығанда «ЙҲЎҲ» сөзиниң орнына «Ийем, Хожайыным» мәнисин беретуғын «Адонай» сөзин қолланып баслаған. Усы аўдармада бул сөз «Жаратқан Ийе» деп берилген. Көп адамлар «ЙҲЎҲ» сөзин еврейшеде «болыў» фейилиниң биринши формасы болыўы мүмкин, деп есаплайды. Усы пикир бойынша «ЙҲЎҲ» сөзи «Ол бар», яғный Ол мәңги, ҳеш қашан өзгермейди ямаса «Ол бар болыўға себепкер», яғный ҳәр бир нәрсениң келип шығыўына себепши Ол, деген мәнисти билдиреди. Жаңа Келисимде «Күриос» сөзи көп жағдайларда Ийса Масийхтың атағы сыпатында ислетилген болып, бул аўдармада Ийе, Ийем, Ийемиз… деп берилген. Базы жағдайларда «Күриос» сөзи Жаңа Келисимде Қудайға қарата қолланылған, Оның Ески Келисимдеги айырым ислерин сүўретлейди. Бундай жағдайларда бул аўдармада «Күриос» сөзи «Жаратқан Ийе» деп берилген (Жар 7:1; 8:21; 21:1; Шығ 3:14; Нзм 33:2-3; Заб 88:6-7; Мал 1:1).

Жаратқан Ийениң Үйи – Бул сөз Мухаддес шатырға, кейин ала Ибадатханаға қарата айтылған (Шығ 23:19; 34:26; Ешу 6:23; 4Пат 19:1).

Жартас, қорғаўшы Жартас – Еврейшеден сөзбе-сөз аўдармасы «жартас». Бул сөз Қудайға үмит байлағанларды Оның Өзи қорғайтуғынын, аман-есен сақлайтуғынын, Қудайдың өзгермейтуғынын ҳәм пүткиллей исенимли екенин билдиреди (Нзм 32:4; 1Пат 2:2; 2Пат 22:2-3; Заб 27:1; 41:10; 77:35).

жаўыз руўх – Мухаддес Китапта жаўыз руўх базыда жин деп аталған. Жаўыз руўхлардың ҳүкимдары шайтан. Жаўыз руўхлар инсанларға зыян тийгизиўди қәлейди. Олар базыда инсанның ишине кирип алып, оны басқарады. Толық мағлыўматқа ийе болыў ушын ШАЙТАН ҳәм ЖИН сөзлерине қараң (Мат 8:16; Мрк 1:23; Лук 4:33).

жәмәәт – Жаңа Келисимде бул сөз масийхыйлар топарына қолланылған. Биринши жәмәәт Ерусалимде пайда болған. Ол жердеги исениўшилер Қудайға сыйыныў ушын тез-тез жыйналып туратуғын еди. Ийса Масийх ҳаққындағы Хош Хабар кең тарқалғаннан кейин, басқа жерлерде де жәмәәтлерге тийкар салынды. Жәмәәттеги исениўшилер бир-бирине ҳәр тәреплеме жәрдем беретуғын еди. Исениўшилер үйлеринде жыйналғанда дуўа ететуғын еди, Қудайға алғыс-мақтаў айтып, Ийсаның өлимин еслеп, бирге аўқатланатуғын еди. Олар биргеликте Мухаддес Жазыўды оқып, сабақ алатуғын еди ҳәм исенимде беккем турыў ушын бир-бирин жигерлендиретуғын еди. Жәмәәтлердиң жолбасшылары бар еди, оларды жетекши, ақсақал ямаса шопан деп атайтуғын еди. Жәмәәтте исениўшилерге жәрдем беретуғын адамларды болса хызметшилер деп атаған.

Жаңа Келисимде жәмәәт сөзи және Ийса Масийхқа исенген барлық адамларды билдирген. Жәмәәт сөзиниң усы мәнисин түсиндириў ушын Жаңа Келисимде бир неше тымсаллар берилген. Олардың базылары мынадай: Ийса Масийхтың денеси, Ибадатхана, Қудайдың үйи. Және Ески Келисимде жыйналған Израил халқына да жәмәәт деп айтылған (Мат 16:18; Елш 2:42-46; 4:32-35; 7:38; 8:1; 14:23; 15:41; Яқп 5:14; 1Пет 5:1-4; Рим 16:4; 5:12-13; 12:12-13, 17; 16:19; Гал 1:1-2, 13; Эфс 1:22; 2:19, 21-22; 3:10, 21; 4:11; 5:23-32; 5:23, 29-30; Фил 1:1; 3:6; Кол 1:24; 4:15; 1Тим 3:1-15; Тит 1:5-9; Аян 1:11).

жин – Мухаддес Китапта жин базыда жаўыз руўх деп аталған. Жинлердиң ҳүкимдары шайтан. Жинлер инсанларға зыян тийгизиўди қәлейди. Олар базыда инсанның ишине кирип алып, оның ҳәрекетлерин басқарады. ЖАЎЫЗ РУЎХ сөзине қараң (Мат 4:24; Мрк 3:22; Лук 7:33; Юхн 7:20; Елш 8:7).

жоқарғы кеңес – Жаңа Келисим дәўиринде яҳудийлердиң сиясий ҳәм диний кеңеси. Бул кеңес бас руўханийлерден, Таўрат алымлары ҳәм абырайлы адамлардан ибарат еди. Жоқарғы кеңестиң шама менен 70 ағзасы бар еди. Бас руўханий кеңестиң баслығы болған. Кеңес ағзалары яҳудийлердиң жасаў шәраятына, сиясий өмирине ҳәм диний дәстүрлерине байланыслы мәселелерди шешиў ҳуқықына ийе еди, бирақ жоқарғы кеңес шығарған әҳмийетли қарарлар Рим ҳүкимети тәрепинен тастыйықланыўы керек еди. Жоқарғы кеңес адамды өлимге ҳүким еткени менен де, бул ҳүкимди тек Рим ҳүкимети ғана орынлай алатуғын еди. Елде тынышлықты сақлап турыў ушын жоқарғы кеңес яҳудийлердиң де, Рим ҳүкиметиниң де пайдасын гөзлейтуғын еди (Мат 26:57–27:2; Мрк 14:52; Юхн 11:47; Елш 5:21, 27; 22).

зәйтүн – Ҳәмме ўақытта жасыл болып өсип туратуғын, Жақын Шығыста жүдә кең тарқалған субтропикалық терек ҳәм оның мийўеси. Бул теректиң мийўесинен май алынады. Зәйтүн терегиниң қәрели көринисиндеги жасыл ямаса қара мийўеси ашқылтым болып табылады (Жар 8:11; 28:18; Шығ 23:11; 29:2; Леб 2:1; 1Пат 16:1).

Зүрәәт байрамы, Ҳәптелер байрамы, Елиўинши күни байрамы – Бул байрам еврей календарының үшинши айы болған сиўан айының 6-7-күнлеринде белгиленген. Ҳәзирги календарь бойынша, бул май айының ақырына туўры келеди. Израил халқы Қудайдың буйрығы бойынша биринши зүрәәт алғанда биринши зүрәәт байрамын белгиледи. Бул байрам Қутқарылыў байрамынан жети ҳәпте өткеннен кейин болғанлықтан Ҳәптелер байрамы деп те айтылады. Және Жаңа Келисимде бул байрам Елиўинши күни байрамы деп те айтылады. Бул байрамда биринши мәрте Мухаддес Руўх Ерусалимде жыйналған шәкиртлерге түсип, жәмәәт басланғанлықтан дүнья жүзиндеги жәмәәтлер бул күнди еске алып белгилейди (Шығ 23:16; 34:22; Леб 23:15-21; Сан 28:26-31; Нзм 16:9-12; Елш 2:1; 20:16; 1Кор 16:8).

Ибадатхана – Қандай да бир қудайға сыйыныў ушын қурылған имарат. Әдетте қудайларға арнап ибадатханалар қурылған. Табыныўшылар қудай өз ибадатханасында бар деп исенген. Усы себептен олар ибадатхананы қудайдың үйи деп те атаған.

Бирақ бул аўдармада ибадатхана сөзи үлкен ҳәрип пенен жазылған болса, Ерусалимдеги Ийениң Ибадатханасы нәзерде тутылған. Патша Сулайман қурдырған Ибадатханадан алдынғы заманда Мухаддес шатырда ҳәр түрли қурбанлықлар берилип, диний хызметлер өткерилген. Патша Сулайман дәўиринен баслап пүткил Израил халқы Ийемизге Ерусалимдеги Ибадатханада сыйынған. Олар Ибадатханада қурбанлықлар берип, әҳмийетли байрамларды сол жерде белгилеген. «Ибадатхана» сөзи айрықша бир имаратқа ямаса Ибадатхананың толық ҳәўлилерине қарата қолланылған. Ибадатхананың айрықша имараты Мухаддес бөлме ҳәм Ең мухаддес бөлмеден ибарат еди. Бул бөлмелерге мәлим бир мәресимлерди орынлаў ушын тек ғана руўханийлердиң кириўине рухсат берилген. Халық Ибадатхананың ҳәўлисинде Қудайға сыйынған. Израил тарийхында Ерусалимде бир неше мәрте Ибадатхана қайта қурылған, бирақ басқыншылар тәрепинен ўайран етилген. Биринши Ибадатхананы патша Сулайман қурдырған. Бул Ибадатхана 3Пат 6:1-38; 7:13-51; 2Жлн 2:1–4:22 да толық сүўретленген. Б. э. ш. 586-жылы бабилонлылар сол Ибадатхананы ўайран қылып, ондағы барлық қымбатбаҳа затларды Бабилонға алып кеткен. Б. э. ш. 538-жылы Персия патшасы Кирдиң пәрманы бойынша, базы яҳудийлер Ерусалимге қайтып келип, Ибадатхананы қайта қурыўды баслап, б. э. ш. 515-жылы Ибадатхана қурылысы тамамланған. Кейин ала, б. э. ш. 37-4-жыллары әййемги Палестинада ҳүкимдарлық қылған Уллы Ҳирод б. э. ш. 19-жылы Ибадатхананы қайта қурыўды баслаған. Қурылыс ислери Ийса Масийх дәўиринде де даўам етип атырған еди. Қайта қурылған сол Ибадатхана эрамыздың 70-жылы римлилер тәрепинен ўайран қылынды. Соннан кейин, Ибадатхана қайта қурылмады (4Пат 25:8-17; Эзр 1:1-11; 3:7–4:5; 5:1-2; 6:14-15).

Израил – Яқып Пенуелде Қудай менен гүрескеннен кейин, Қудай оған «Израил» деп ат берди (Жар 32:28-29; 35:10). Яқып Ибрайымның ақлығы, Ысақтың улы еди. Яқыптың он еки улы болып, олардан Израилдың он еки урыўы келип шықты. Ески Келисимде мине усы он еки урыў Израил халқы деп аталды. Кейин ала Израил халқы басып алған жерлер де Израил ели деп аталды.

Патша Сулайман өлгеннен кейин арқадағы он урыў қубладағы Яҳуда ҳәм Бенямин урыўларынан бөлинип шықты. Бул он урыў өз алдына ел болып, Израил патшалығы деп аталды. Бул елдиң пайтахты Самария болды. Ески Келисимниң базы жерлеринде арқадағы он урыўға Израил халқы ҳәм бул урыўлар дүзген ел Израил ели деп аталған. Б. э. ш. 722-жылы Ассирия патшалығы Израилды басып алғаннан соң, арқа патшалық жоқ болды.

Жаңа Келисимде «Израил» аты сиясий ғәрезсизликке ийе елди емес, ал Яқыптың урпағын, яғный яҳудийлерди билдирген (Жар 32:28-29; 35:10; 3Пат 11:26–12:24; 4Пат 17:1-6).

Ийемизди еслеў кешеси – Ийса Масийх Өз өлиминен алдын шәкиртлери менен бирге Қутқарылыў байрамының асын бирге жеди. Сол кешеси Ийса шәкиртлерине, сизлер бирге аўқатланғаныңызда, Мени еслеңлер, деп буйырған. Ийса Масийхтың изинен жүриўшилери Оның бул буйрығына әмел қылып, тез-тез жыйналып турған ҳәм биргеликте аўқатланған. Олар бирге аўқатланғанда, Ийса буйырғанындай нан сындырып жеген ҳәм шараптан ишкен. Усылай етип, олар Ийса Масийхқа өз ҳүрметин көрсетип, Ийсаның гүналар ушын қурбан болғанына исенгенин тастыйықлайтуғын болған. Сондай-ақ, Ийсаның Өз сүйиспеншилигин қалай көрсеткенин еслейтуғын еди. Ийса оларды қалай сүйген болса, шәкиртлер де бир-бирин сондай сүйиўи керек еди (Мат 26:26-30; Мрк 14:22-26; Лук 22:14-20; Елш 2:42, 46; 20:7; 1Кор 10:16-17, 21; 11:17-34).

Ийе, Ийем, Ийемиз – Еврейше «Адон» ямаса «Адонай», грекше «Күриос». Ески Келисимде «Адонай» сөзи көбинесе Қудайға қарата қолланылған иләҳий атақ болып, Қудай Израил халқының көктеги Патшасы екенин билдиреди. Жаңа Келисимде «Күриос» сөзи Ийса Масийхқа қарата қолланылған болып, Оның иләҳийлигин ҳәм патша тийресине тийисли екенин билдиреди. Соның ушын, бул аўдармада бул сөз «Ийе», «Ийем Ийса» ямаса «Ийемиз Ийса» деп берилген. «Адон» ҳәм «Күриос» сөзлери атақ сыпатында патшаларға, абырайлы устазлар ҳәм пайғамбарларға иззет-ҳүрметти көрсетиў ушын да қолланылған (Лук 2:9; 18:6; Елш 7:33, 59; Рим 1:7; 10:12-13).

Кәрнай – Үплеп шертилетуғын саз әсбабы болып, әййемги еврей халқы кәрнайды қошқардың шақысынан ҳәм басқа да материалдан соққан. Әййемги ўақытта бул әсбап душпан бастырып киятырғанын хабарлаў ушын, сондай ақ, Қудайды алғыслаў ушын шертилген.

Кәрнай байрамы – Бул байрам еврей календарының жетинши айы – этаним, яғный тишри айының биринши күнинде белгиленген. Ҳәзирги календарь бойынша, бул ай сентябрьдиң ортасынан басланады. Кәрнай байрамы күни Израил халқы дем алып, мухаддес жыйналыс өткерген. Бул жыйналыста кәрнай шертилген, Таўратта буйырылған қурбанлықлар берилген (Леб 23:23-25; Сан 29:1-6).

келисим – Әййемги ўақытларда әдетте келисим дүзилгенде, оны тастыйықлаў ушын еки тәреп ант ишетуғын еди. Мухаддес Китапта айтылыўынша, Қудай бир неше мәрте инсан менен келисим дүзген. Ҳәр бир келисимде берилген ўәделерди ҳәм қойылған шәртлерди Қудайдың Өзи белгилеген. Қудай Ибрайым менен келисим дүзип, Ибрайымға ҳәм оның әўладына мәңги берекет бериўди ўәде қылған.

Қудай кейин ала Муўса пайғамбар арқалы Ибрайымның әўлады, яғный Израил халқы менен келисим дүзеди. Сол келисимде Қудайдың буйрықлары ҳәм нызамлары толық берилген. Бул буйрықларға ҳәм нызамларға әмел қылған адамларға Қудай: «Мен сизлерди Өзимниң халқым қыламан, сизлердиң Қудайыңыз боламан», деп айрықша ўәде берген. Қудайдың Өз халқы Израил менен болған мүнәсибети мине усы келисимге тийкарланғаны себепли, Ески Келисимде баян қылынған көп ўақыялар ҳәм Израил халқының тарийхы усы мүнәсибетлер ҳаққында сөз етеди. Израил халқы Қудайға қайта-қайта бийопалық қылғаны ушын, Оның буйрықларына бойсынбағаны ушын өз ўатанынан сүргин етилген. Бирақ Қудай: «Мине Мен Израил халқы менен жаңа келисим дүзетуғын күнлер келеди», деп Өз пайғамбарлары арқалы ўәде берген.

Қудай жаңа келисимди пүткил адамзат пенен Ийса Масийх арқалы дүзеди. Ийса Масийх пүткил адамзаттың гүнасын Өз мойнына алып, атанақ ағаштағы өлими арқалы жаңа келисимди күшке енгизди. Бул Жаңа Келисимниң баслы мазмуны болады. Енди ҳәр бир адам, миллетинен тысқары, Ийса Масийхқа исенсе ҳәм гүналарынан жүз бурса, оның гүналары кешириледи, бул адам Қудайдың халқына тийисли болады (Жар 15:1-21; 17:1-27; Шығ 20:1, 21; 24:1-18; 4Пат 17:5-23; 2Жлн 36:13-21; Ерм 31:31-34; 32:39-40; Езк 11:19-20; 36:26-27; Мат 26:27-28; Евр 8:6-13; 9:1-22).

Келисим сандығы – Сырты ҳәм иши алтын менен қапланған ағаш сандық. Келисим сандығында еки тегис тасқа жазылған нызам сақланатуғын еди. Қудай бул еки тасты Синай таўында Муўсаға Израил халқы ушын берген еди. Еки таста он буйрық жазылған, бул буйрықлар Қудай менен Оның халқы ортасындағы дүзилген келисимниң шәртлери еди. Сол себепли бул сандық көбинесе Келисим сандығы деп айтылған. Келисим сандығының қақпағы үстинде керуб деген руўхый барлықтың еки мүсини бар еди. Келисим сандығы – Қудай Өз халқы арасында екенин билдиретуғын белги еди. Израил халқы шөлде гезип жүргенде, Келисим сандығы Мухаддес шатырдың Ең мухаддес бөлмесинде сақланатуғын еди. Кейин Келисим сандығы Ерусалимдеги Ибадатхананың Ең мухаддес бөлмесине қойылған (Шығ 25:12-15, 22; 37:1-9; Евр 9:4-5).

Кемош – Моаб халқының табынған қудайы (3Пат 11:7).

кен халқы, кенлер – Израил халқы Қанан жерин ийелеместен алдын сол жерде жасаған халықлардың бири. Және қанан халқы, қанан халықлары, қананлы сөзлерине қараң (Жар 15:19; Сан 24:21-22).

керуб – Қанатлы руўхый барлық. Бул руўхый барлықлар ҳаққында сөз етилгенде, олар әдетте Қудайдың тахты жанында сүўретленеди. Ески Келисимниң базы жерлеринде болса керублар Қудайдың тахтын көтерип жүргени ҳаққында айтылады. Келисим сандығының қақпағы үстинде еки керуб мүсини бар еди. Мухаддес шатырдың Ең мухаддес бөлмесин Мухаддес бөлмеден бөлип турған ишки пердеге керублардың сүўрети салынған еди (Шығ 25:18-20; Сан 7:89; 1Пат 4:4; Езк 10-бап).

кийели тас – Тиккесине қойылған узын тас. Қанан халықлары бул тасты өз қудайы, соның менен бирге, қудай Баал деп, оған табынатуғын еди. Бундай таслар төбешиклердиң үстине, қойыў жапырақлы тереклердиң астына ҳәм табынатуғын орынларының ишине орнатылатуғын еди. Қудай Израил халқына, тас бутларды орнатпаң, оларға сыйынбаң, деп буйрық берди. Усындай бутларды ҳәм тасларды сындырып таслаўды буйырды (Шығ 23:24; Леб 26:1; 4Пат 10:27; 17:10).

Қанан – Қанан Хамның улы, яғный Нухтың ақлығы еди. Әййемги ўақытларда Жер Орта теңизи, Иордан дәрьясы ҳәм Өли теңиз аралығындағы жерлер де Қанан деп аталған. Қананның арқа тәрепинде Лебанон таўлары, қублада Негеб шөли бар еди. Жаратылыс китабында айтылыўынша Хамның улы Қананнан бир неше халық келип шыққан ҳәм сол жерлерде жасаған. Израил халқы бул жерлерди басып алғаннан кейин, Қанан деген атама әсте-ақырынлық пенен жоқ болып кетти. Оның орнына бул жерлер «Израил ели» деп атала баслады, бир қанша ўақыт өткеннен соң «Палестина» аты менен танылған.

Мухаддес Китапта Қанан жүдә өнимдар, «сүт ҳәм пал ағып турған жер» деп сүўретленген. Қанан географиялық жағынан жүдә қолайлы ҳәм өнимдар жер есапланған. Қанан жеринен қубла-батыста жайласқан Синай ярым атаўы Азия ҳәм Африка жерлерин бирлестирип турады. Соның ушын, әҳмийетли саўда жоллары Қанан арқалы, Жер Орта теңизи бойлап өткен. Әййемде Жақын Шығыстағы қүдиретли патшалықлар Қананды қолға киргизиўге ҳәрекет еткен. Шығ 3:8 ҳәм усы аяттың түсиндирмесине қараң (Жар 10:6, 15-19; 12:5; Бий 5:19).

қанан халқы, қанан халықлары, қананлы – Израил халқы Қанан жерин ийелеместен алдын сол жерде жасаған халықлар. Олар амор, гиргаш, хет, хиў, ебус, қадмон, кениз, кен, периз ҳәм рефа халықлары еди. Бул халықлардың базылары Қанан жериниң анық қайсы жеринде жасағаны мәлим емес. Израил халқы Қананды басып алғаннан кейин де, бул халықлардан бир нешеси сол жерде жасап қалған (Ешу 16:10; 17:12-13, 16).

Қос байрамы, Жыйын-терим байрамы – Бул байрам еврей календарының жетинши айы – этаним, яғный тишри айының 15-21-күнлеринде белгиленген. Ҳәзирги календарь бойынша, бул ай сентябрьдиң ортасынан басланады. Сол ўақытта гүз жаўыны басланбастан алдын зүрәәт жыйнап алынған. Израил халқы Мысырдан шыққаннан соң, шөл гезип, қосларда жасағанын жети күн даўамында еслеген. Сондай-ақ олар Қанан жериндеги зүрәәтти Қудайдың берекетли қылғанын да белгилеген, Таўратта буйырылған қурбанлықларды берген. Олар жети күн даўамында далалардағы қосларда жасаған. Қос байрамының еврейше атамасы – Суккот. Бул байрам жыйын-терим байрамы деп те аталған (Шығ 23:16; 34:22; Леб 23:33-36, 39-43; Сан 29:12-39; Нзм 16:13-15; Зхр 14:16-19).

Қудай – Еврейшеде «Эл» ямаса «Элоҳим», грекшеде «Теос». Бул атлар пүткил барлықтың жаратыўшысы Қудайға қолланылған баслы атлар болады (Жар 1-бап; 2:2-3; 9:1).

Қудай Таала – Еврейшеде «Эл Элион» ямаса «Элоҳим Элион», сөзбе-сөз аўдармасы «Ең мәртебели Қудай». Бул сөз Қудай ең уллы, ең қүдиретли, пүткил әлемниң Ҳүкимдары екенлигин билдиреди (Жар 14:18; Сан 24:16; Нзм 32:8).

Қудайдың Патшалығы – Қудайдың инсанлар өмириндеги ҳүкимдарлығына ҳәм ҳәр бир жаратылған жанзатлардың ақыретте жаңаланыўына силтеме. Ийса Масийх: «Қудайдың Патшалығы жақынласты», деп ўаз еткен еди, Ол Өз кәраматлары арқалы усы Патшалық ҳақыйқаттан да бар екенлигин көрсететуғын еди. Ийса Масийх адамларға: «Қудайдың Патшалығы сизлердиң араңызда», деп тәлим берди. Адамлардың гүналары Ийса Масийх арқалы кеширилгенде, олар Қудайдың Патшалығына киреди. Қудайдың Патшалығына минәсип болған адамлар Қудайды өзлериниң Патшасы деп тән алады ҳәм өз ара мүнәсибетлеринде Қудайдың минезлемесин көрсетеди. Усы арқалы Қудайдың Патшалығы адамлар арасында екенлиги көринип турады. Келешекте болса, Ийса Масийх пүткил дүньяны жаўызлық ҳәм напәкликтен тазалағаннан соң Қудайдың Патшалығы толық орнатылады. Матта китабында Қудайдың Патшалығы «Аспан Патшалығы» деп те аталған (Мат 12:28; 25:31-46; Мрк 1:14-15; Лук 17:20-21; 1Кор 15:24-25; Кол 1:13-14; Аян 11:15-17; 12:10).

Қудайдың Руўхы – «Руўх» деп аўдарылған еврейше ҳәм грекше сөзлер және «дем», «самал» мәнислерин өз ишине алады. Қудайдың Руўхы дүньяның жаратылыўында сөзсиз қатнасқан. Ески Келисимде сөз етилиўинше, Қудайдың Руўхы адамларды орап алған, оларға ҳәр түрли ўазыйпаларды орынлаў ушын күш берген. Қудайдың Руўхы базы адамларға Қудайдың сөзин сөйлеўге жигер берген. Қудай Өз Руўхын бир күн келип барлық адамзат үстине жаўдыратуғыны туўралы Иоел пайғамбар арқалы ўәде қылған.

Жаңа Келисимде Қудайдың Руўхы Мухаддес Руўх деп аталады. Мухаддес Руўх арқалы адамлар Қудайдың сөзлерин айтады, базыда кәраматлар көрсетеди. Шомылдырыўшы Яқыя пайғамбаршылық қылып, Ийса Масийх инсанларды Мухаддес Руўхқа шомылдырады, деп айтқан. Яқыя Ийсаны суўға шомылдырғанда, Мухаддес Руўх Ийсаның үстине кептер пишининде түскен ҳәм Ол Мухаддес Руўхқа толған. Ийса Масийх Мухаддес Руўх жетегинде жүрген.

Ийса Өз шәкиртлерине, Әкем сизлерге жол-жорық көрсетиў ҳәм күш-қуўат бериў ушын Мухаддес Руўхты жибереди, деп ўәде берген. Ийса аспанға көтерилгеннен соң усы ўәде әмелге асты. Солай етип, Иоел пайғамбардың бир неше әсирлер алдын айтқан пайғамбаршылығы орынланды. Ийсаның шәкиртлери адамларды тәўбе қылыўға, суўға шомылдырылыўға ҳәм Мухаддес Руўхты қабыл етиўге шақырған. Ийса Масийхқа исенген ҳәр бир адамның жүрегинде Мухаддес Руўх жасайды. Мухаддес Руўх олардың Қудайға тийисли екенлигин ҳәм қутқарылыў кепили Өзи екенлигин тастыйықлайды. Мухаддес Руўх исениўшилерге ҳәр түрли сыйлар береди, олар усы сыйлары менен Қудайға ҳәм басқаларға хызмет етеди. Исениўшилер Мухаддес Руўх басшылығында өмир кеширеди ҳәм Мухаддес Руўх арқалы олардың жақсы ис-ҳәрекетлери Қудайға мақул болады (Жар 1:2; Шығ 31:3; Бий 14:6; 1Пат 11:6-7; 16:13; 1Жлн 12:18; 2Жлн 15:1-2; 20:14-15; Езк 11:5; Иол 2:28-29; Мих 3:8; Мат 3:11; Лук 3:22; 4:1; 10:21; 24:49; Юхн 3:34; 14:16-17, 26; 16:7-15; 20:22; Елш 1:4-5, 8; 2:1-4, 14-21, 38; 13:2; 19:1-6; Рим 8:15-16; 1Кор 12:4-11; 2Кор 1:21-22; Гал 5:22-25; Эфс 1:13-14).

Қудайдың Улы, Қудай Тааланың Улы – Бул сөз атақ болып, яҳудийлер интизарлық пенен күткен қутқарыўшыға айтылған. Яҳудийлердиң пикири бойынша, бул қутқарыўшы оларды душпанлар қолынан қутқарады ҳәм пүткил адамзат үстинен мәңги ҳүкимдарлық қылады. Бул қутқарыўшыға әдетте «Масийх» атағы да қолланылған. «Қудайдың улы» ямаса «Ул» атақлары Ийсаға қарата қолланылғанда, Ийса интизарлық пенен күтилген Масийх екенлигин билдиреди. Бул атақлар Ийсаның Қудай менен жақын мүнәсибетин, Қудайдың атынан ис қылатуғынын көрсетеди. Ийса Масийх Өзиниң аспандағы Әкесине пүткиллей бойсынып, садықлық пенен хызмет етти. Ийса аспандағы Әкесин ҳүрмет етип, Оның минезлемесин Өзинде толық көрсетти.

Тилекке қарсы, базылар «Қудайдың Улы» деген атақты надурыс түсинип, Ийса денеден Қудайдан туўылған екен, деп ойлайды. Бирақ бул ақылға сыймайтуғын улыўма надурыс пикир! Бундай пикир Мухаддес Жазыўда баян етилген тәлиматларға қарсы. Жаңа Келисимде сөз етилиўинше, Мәриям кәраматлы түрде, Мухаддес Руўхтың қүдирети менен Ийсаға ҳәмиледар болған еди.

Ески Келисимде Қудай Израил халқын «туңғыш улым» деп атап, олар менен қаншелли жақын мүнәсибет орнатқанын көрсетти. Сондай-ақ, Қудай Израил патшасын да «Мениң улым» деп атаған, себеби Израил патшасы Қудайдың ўәкили сыпатында халық үстинен ҳүкимдарлық қылды (Шығ 4:22-23; Мат 1:18-25; 14:33; Лук 1:26-38; Юхн 14:6-13; 19:7; 1Юхн 5:12-13; Кол 1:15-19; Евр 1:2-3).

Қудайдың Үйи – Бул сөз Мухаддес шатырға, кейин ала Ибадатханаға айтылған (Бий 18:31; 1Пат 10:3; 1Жлн 6:10).

қурбанлық – Израиллылар Қудайға сыйыныў ушын буға, қой, ешки, кептер ямаса қумыры сыяқлы ҳайўанларды қурбанлық қылатуғын еди. Ҳайўан сойылғаннан соң, оның бир бөлеги Қудайға унамлы түтетки ушын садақа сыпатында қурбанлық орында түтетилген. Қалған бөлеги болса руўханийлерге берилген ямаса сыйыныўшылар тәрепинен желинген. Израил халқы Қудайға алғыс айтыў, Қудайдан берекет тилеў, гүналары ушын кеширим сораў мақсетинде қурбанлықлар берген. Ески Келисимде айтып өтилген бес қурбанлық түри мынадай: айып қурбанлығы, гүна қурбанлығы, жандырылатуғын қурбанлық, миннетдаршылық қурбанлығы, татыўлық қурбанлығы (Жар 8:20; Шығ 29:38-41; Леб 1-бап).

Қутқарылыў байрамы – Қутқарылыў байрамы еврей календарының биринши айы – абиб, яғный нисан айының он төртинши күни кеште белгиленген. Ҳәзирги календарь бойынша, бул ай марттың ортасынан басланады. Қудайдың Израил халқын Мысыр қуллығынан қалай қутқарғанын олар Қутқарылыў байрамы күни еслеген. Ҳәр бир шаңарақ бир қозыны ямаса ылақты қурбанлық қылып, Қутқарылыў байрамына ас таярлаған. Шаңарақ ағзалары қурбанлық асын бирге жеген. Бул асқа қосып ашшы шөплер ҳәм ашытқысыз нан да желинген. Қутқарылыў байрамының еврейше атамасы – Песах. Қарақалпақша «Қутқарылыў байрамы». Жаңа Келисимде «Қутқарылыў байрамы» аты астында Қутқарылыў байрамы зыяпаты ҳәм оннан кейин жети күн даўамында белгиленген «Ашытқысыз нан байрамы» нәзерде тутылған (Шығ 12:1-14, 21-51; Леб 23:5-8; Сан 9:1-14; Нзм 16:1-7).

қутқарыў, қутқарылыў – Бул сөзлер адамлардың ҳәм пүткил бир халықтың душпанлардан ямаса олардың өмирине қәўип салып атырған басқа нәрселерден азат болыўын билдиреди.

Ески Келисимде бир адам белгили бир жағдайда басқаларды қәўип-қәтерден қутқарғанда «қутқарыўшы» деп аталған. Көп жағдайларда болса «Қутқарыўшы, Азат қылыўшы» деген ат Қудайдың Өзине қолланылған. Израил халқы тарийхындағы ең уллы ўақыялардан бири олардың Мысырдағы қуллықтан азат болғаны. Қудай Муўса арқалы кәрамат көрсетип, Өзиниң Қутқарыўшы екенлигин көрсеткен. Қудай Израил халқын көп мәртебе қутқарғаны ушын, олар келешекте Ийемиз бизлерди барлық душпанлардан ҳәм жаўызлықтан азат қылады, деген үмитте сол ўақытты интизарлық пенен күткен. Және Ески Келисимде пайғамбарлар пайғамбаршылық қылып, Қудай Өзиниң ҳақ қулын жибереди ҳәм адамларды гүналарынан азат қылады, деп айтқан. Пайғамбаршылықлар бойынша Қудайдың бул садық қулы патша Даўыттың әўладынан келип шығады.

Жаңа Келисимде айтылыўынша, адамлар Ийса Масийхтың өлими ҳәм тирилиўине исениўи арқалы гүнадан азат болады. Демек, ҳәр бир адам миллетине, түриниң реңине ямаса мәдениятына қарамастан қутқарылыўға ерисиўи мүмкин. Бул қутқарылыў адамның қылған саўап ислерине байланыслы емес. Адам тек ғана Қудайдың реҳими ҳәм мийрими арқалы гүналарынан азат болып, Ийса Масийх арқалы мәңги өмирге ийе болады. Ийса Масийхқа исенип, тәўбе қылған ҳәр бир адамды Қудай кеширеди. Соның ушын, Қудайдың Өзи де, Ийсаны Масийх ҳәм «Қутқарыўшы» деп атайды.

Ийса Масийхқа исенген адам Қудай менен жарасқаны ушын бул дүньяның өзинде-ақ қутқарылыўға ерискен деп есапланады. Қутқарылыўға ерискен ҳәр бир адамның өмиринде Мухаддес Руўх ҳәрекет қылады. Қутқарылыў тоқтаўсыз ҳәрекет болып, оған ерискен ҳәр бир адамның пикирлеўи ҳәм минез-қулқы өзгереди ҳәм бундай адам өз өмирин Қудайды ыразы қылыўға бағышлайды. Масийхыйлар ақырғы күнде де ҳүким қылынбайды. Масийхтың атанақ ағаштағы өлими ҳәм тирилиўи арқалы олар бул дүньяда да, ол дүньяда да қутқарылыўға ийе. Сол себептен исениўшилер өлгеннен кейин Қудай менен бирге жәннетте болыўына қатал түрде исенеди (Шығ 14:1-31; 15:1-21; Бий 3:9, 15; 2Пат 22:2-3; Заб 39:18; 77:35; Ийш 42:1-4; 43:3, 11; 49:26; Езк 37:23-25; Дан 6:27; Лук 1:47, 69-70; 2:10-11, 30-31; Юхн 3:15-16, 36; 5:24; 6:40; Елш 2:38-39; 4:11-12; 10:43; 16:30-31; 1Пет 1:3-5; 1Юхн 4:15-17; 5:13; Рим 1:16-17; 5:9-10; 3:20-24; 8:1-2; 8:15-16; 8:24, 29-30; 10:9-10; 10:12-13; 1Кор 1:18; 2Кор 1:21-22; 5:1-2, 6-8; Эфс 1:13-14; 2:4-9; 1Сал 4:16-17; 5:9-10; 1Тим 1:1; 2:3; 2Тим 1:9-10; Тит 1:3-7; Евр 9:27-28; Аян 22:3-5).

қыз Сион – Ерусалимди аңлатады (Заб 9:15; Ийш 10:32; Ерм 4:31).

лебийли, лебийлилер – Яқыптың улы Лебий урыўынан болған адамлар. Қудай Лебий урыўынан болған Харонның әўладын Израил халқының руўханийлери етип таңлаған еди. Лебий урыўының қалған адамлары диний мәресимлерди орынлаўда жәрдем берди. Буннан тысқары олар Мухаддес шатырға, кейин ала Ибадатханаға, оның үскене ҳәм буйымларына да жуўапкер болды. Қудай Израил халқының туңғыш улларының орнына Лебий урыўын Өз хызметине алған еди. Өйткени Израилдың туңғыш уллары Қудайға тийисли еди. Кейин патша Даўыт лебийлилердиң базыларын Қудайға сыйыныў ўақтында қосық айтыўға ҳәм саз шертиўге тайынлады (Сан 3:5-13, 40-51; 1Жлн 6:31-32; 23:25-29, 32; 23:30-31).

Лира – Тарлы саз әсбап (1Пат 10:5).

май – Мухаддес Китапта май сөзи астында көбинесе зәйтүн мийўесинен алынған май нәзерде тутылады. Әййемги Израилда зәйтүн майынан кең пайдаланылған. Шыралар ушын, теридеги жара ҳәм жарақатларды шыпалаў ушын зәйтүн майы қолланылған. Сондай-ақ, бай адамлар денелерин қәстерлеў ушын ең сапалы зәйтүн майынан пайдаланған. Базыда зәйтүн майы әтир менен араластырылып, жағымлы ийис шығарыў ушын шашқа, териге сүртилген. Бир адамды руўханий, пайғамбар ямаса патша қылып тайынлаў ўақтында басына жоқарғы сападағы зәйтүн майы қуйылған. Мухаддес шатырдағы ҳәм Ибадатханадағы буйымларды мухаддес қылыў ушын да зәйтүн майы қолланылған. Улыўма алғанда, май аўызбиршилик, абаданшылық, пәклик ҳәм Қудайдың Руўхының қүдиретли белгиси болған (Шығ 29:40; 30:25-33; Сан 28:5; 3Пат 5:11; 17:12; Мрк 6:13).

майлаў – Ески келисим дәўиринде Қудай бир адамды руўханий, пайғамбар ямаса патша қылып таңлағанда оның басына зәйтүн майын қуйыўға буйрық беретуғын еди. Зәйтүн майы Қудай Руўхының белгиси болып, май қуйылған адамның пәкленгенин ҳәм оған қүдирет берилгенин билдиретуғын еди. Усы жол менен таңланған адам, әсиресе патша еврей тилинде «машиах», яғный «май сүртип таңланған» деп аталатуғын еди. «Машиах» сөзи кейин ала лаўазым сыпатында қолланылатуғын болды. Мухаддес шатырдағы ҳәм Ибадатханадағы буйымлар да зәйтүн майы сүртилиў арқалы мухаддес қылынған (Шығ 40:13-15; 1Пат 10:1; 16:3; 3Пат 19:16; Ийш 45:1; Заб 17:51; Лук 4:18).

Масийх – Масийх еврейше «Машиах» сөзинен алынған, грек тилине «Христос» деп аўдарылған. Еврей тилинде бул сөз «майланған» деген мәнини билдиреди. Әййемги Израилда бир адамды руўханий, пайғамбар ямаса патша қылып тайынлаў ўақтында, оның басына зәйтүн майы қуйылып майланған. Бул ис-ҳәрекет сол адамның Қудай тәрепинен таңланғанын ҳәм Қудайдың хызметине бағышланғанын билдиреди. Сол себептен Масийх сөзи «Қудай тәрепинен таңланған» деген мәнисти де аңлатады.

Ески Келисимдеги пайғамбаршылықларда, бир күни патша Даўыттың әўладынан болған биреў Израил халқын душпанларынан қутқаратуғыны ҳәм жер жүзинде мәңги әдалат орнатып, барлық халықлар үстинен ҳүкимдарлық қылатуғыны айтылады. Кейин ала яҳудийлер ўәде қылынған сол қутқарыўшыны «Масийх» деп атайтуғын болды. Яҳудийлердиң ели Рим империясының қол астында қалғанда көп яҳудийлер, Масийх келип, бизлерди душпанымыздан қутқарады ҳәм Израил патшалығының уллылығын қайта тиклейди, деп үмит қылған.

Жаңа Келисим бойынша, Ийемиз Ийса Ески Келисимдеги пайғамбаршылықларда айтып өтилген Масийх. Ийса Масийх Өз ўазлары арқалы Қудайдың Патшалығы келиўин жәриялаған, бирақ бул Патшалық жер жүзиндеги патшалық емес еди. Ийса Масийх атанақ ағаштағы өлими арқалы шайтанның қүдиретин жоқ қылды, гүнаға ҳәм өлим қорқынышына қул болған пүткил адамзатқа азат болыў мүмкиншилигин берди. Соның ушын, Ийсаға исенгенлер Оны «Масийх» деп атайды (Мат 1:16-17; 2:4; 16:16; Мрк 9:41; Лук 2:11; 24:26, 46; Юхн 1:17; 7:41; Елш 2:31; Рим 1:4-6).

мәжилисхана – Грекше «синагога» сөзи адамлардың жыйынын аңлатады. Бул Жаңа Келисимниң китапларында ушырасады. Яқыптың хаты 2:2 де масийхыйлар жыйыны усылай аталады. Мәжилисханалар Бабилония сүргининен кейин, әсиресе Эзраның жаңалық киргизгени нәтийжесинде пайда болған болыўы мүмкин. Израил халқы жат бутқа табыныўшы елге тарқалып кетип, Ибадатханадағы улыўма хызмет миллий ҳәм диний өмирди бирлестиретуғын күштен айырылғанлықтан, олар ҳәр түрли жерде, яғный мәжилисханаларда жыйналыўға мәжбүр болған. Олар Қудай Ийениң өткен ўақытлардағы ислерин еске алып, Оннан жәрдем бериўди ҳәм қутқарыўды сораған.

Бабилониядан қайтып келгеннен соң, Эзра ҳәм Нехемияға уқсаған азаматлар халықты Қудайдың сөзин тыңлаў ушын жыйнады ҳәм оларды Мухаддес Китапларды изертлеўге шақырды. Сонда мәжилисхана бутқа табыныўшылық себепли қатал жаза алған адамлар орталығында оянған жаңа өмирдиң тәбийғый көринисине айланды. Сол себептен, Ийемиздиң иниси Яқып былай деди: «Өйткени әййемги ўақытлардан бери Муўсаның Нызамы ҳәр бир қалада жәрияланып киятыр ҳәм ҳәр дем алыс күни мәжилисханаларда оқылмақта» (Мат 4:23; Мрк 3:1; Лук 4:15; Елш 15:21; 19:8).

мәңгилик өмир – Мухаддес Китапта мәңгилик өмир тек ғана ўақыттың даўамын емес, ал өмирдиң мазмуны, яғный Қудай менен бирликте жасаўды, Оның мийрими ҳәм берекетлеринен ләззет алыўды билдиреди. Ески Келисимниң базы бөлимлеринде ҳақ адамлар Қудай менен мәңги жасайтуғыны ҳаққында жазылған, айырым ҳалларда өлилердиң тирилиўи ҳаққында айтып өтилген.

Жаңа Келисимде мәңгилик өмир не екенлиги ҳаққында кеңирек ашып берилген. Инсанның денеси өлсе де, руўхы өлмейди. Ийса Масийхқа ҳәм Оны жиберген Қудайға исенген адам мәңги өмирге ийе болады. Бундай адам ушын мәңги өмир усы дүньяда жасап атырған ўақтында басланады. Ол өлсе де ақыретте тириледи ҳәм оннан кейин ҳеш қашан өлмейди. Ақырзаман күни Қудай ҳақларға мәңгилик өмирди сый қылып береди, олар жәннетте жасап, бул дүньядағы барлық жаўызлықлардан азат болады. Гүнакарларға болса мәңги жаза бериледи, олар мәңгиге Қудайдан айырылады (Заб 15:9-11; 22:6; Ийш 26:19; Дан 12:2; Мат 5:12; 25:34, 46; 25:41, 46; Лук 16:22-23; 20:37-38; 23:42-43; Юхн 3:15-16, 36; 5:24, 28-29; 6:40; 10:27-28; 1Пет 1:4; 1Юхн 5:13; 2Кор 4:16-18; 5:1-2, 6-8; Эфс 2:4-6; Фил 1:21-23; 3:13-14; Евр 12:22-24; Аян 20:11-15; 21:1-4; 22:1-5).

Мидия – Қүдиретли патшалық болып, ҳәзирги Иран мәмлекетиниң арқа-батысында жайласқан еди. Б. э. ш. 550-жылға келип, Мидия ҳәм Персия патшалығының ең әҳмийетли аймағына айланды, соның ушын Персия нызамлары «Мидия ҳәм Персия нызамлары» деп аталатуғын болды (Эст 1:19; Дан 6:8).

Мидян, мидянлылар – Ибрайымның тоқалы Қатурадан туўылған улларынан бири. Мидяннан тарқалған әўлад мидян халқы деп аталған еди. Олар көшпели халық болып, көбиси ҳәзирги Ақаба қолтығының шығыс тәрепиндеги шөлде жасайтуғын еди. Соның ушын, ол жерлер мидян халқының ели, сол жерде жасаған халық мидянлылар деп аталған (Жар 25:1-2; Шығ 2:11-15; Бий 6-бап).

мийрим – Мухаддес Китапта «мийрим» ҳәм «мийримли» сөзлери әдетте Қудайға ҳәм Оның қылған ислерине қарата қолланылады. Мийрим сөзиниң тийкарғы мәниси – Қудай уллылығы ҳәм шексиз сүйиспеншилиги себепли Өз қәлеўи менен инсанларға берекет береди. Бул дүнья жаратылғаннан берли Қудайдың мийрими адамзат ҳәм пүткил жанзаттың өмиринде көринип тур. Қудай оларға өмир бағышлайды ҳәм жасаў ушын керекли болған затларды жеткизип турады. Қудай барлық халыққа мийрим көрсетеди. Ески Келисимде Қудайдың Израил халқына болған шексиз мийримин Израил тарийхының ҳәр түрли дәўирлеринде көриўимиз мүмкин. Израил халқының кәраматлы түрде Мысырдағы қуллықтан азат болғаны буның айқын мысалы болады.

Жаңа Келисимде Ийса Масийхтың бул дүньяға келип, Оған исенгенлерге қутқарылыў бергени Қудайдың адамзатқа көрсеткен мийриминиң ең айқын дәлили. Ийса Масийх арқалы Қудай адамларды гүнадан азат қылып, ақлайды ҳәм оларға мәңги өмир бағышлайды. Бул мийримге ҳеш ким ылайықлы емес ҳәм мийрим инсанның қылған саўап ислерине байланыслы емес. Қудайдың көрсеткен мийримине минәсип болыў – гүнадан жүз бурып, Қудайға бойсыныў. Қудай Өз мийрими арқалы исениўшилерге Мухаддес Руўхын береди. Олар Мухаддес Руўх арқалы бул дүньяда Қудайға хызмет қылады (Жар 6:8; 19:16; 50:4; Шығ 33:12-13; Сан 14:8; Нзм 13:17; Аюп 33:24; Заб 17:51; 39:11; 101:14; 110:4; 144:8; Ерм 31:2-3; Жоқ 3:32; Дан 9:18; Юнс 4:2; Лук 1:30; Юхн 1:17; Елш 4:33; 7:46; Рим 5:15; 6:1-2, 14-15; 11:5-6; 12:6-8; 1Кор 15:10; Эфс 1:7-8; 2:4-5, 8-9; 2Сал 1:11-12; 2Тим 1:9-10; Тит 2:11-14; 3:4-7).

Михаил – Мухаддес Китапта еки периштениң аты айтып өтилген, бириншиси – Михаил, екиншиси – Жабрайыл. Михаил бас периштелердиң бири болып, Израил халқының қорғаўшысы деп аталған. Михаил ҳәм оның қол астындағы периштелер шайтан ҳәм оның жаўыз периштелери менен саўаш қылып, оларды көктен қуўып жиберген (Дан 10:13, 21; 12:1; Яҳу 9; Аян 12:7-9).

Моаб, моаб халқы, моаблылар – Бул халық Ибрайымның иниси Лут әўладынан еди. Моаб ели Өли теңиздиң шығыс тәрепиндеги төбешикли өнимдар жерлерде жайласқан еди. Моаб халқы қудай Кемошқа табынатуғын еди. Моаб тили еврейшеге жақын. Бирақ олар Израил халқының душпаны еди. Израилдың пайғамбарлары моаб халқының аянышлы тәғдири ҳаққында көп пайғамбаршылық қылды. Бабилониялылар оларды қырып таслағаннан соң, бул халық жоқ болып кетти (Жар 19:37; Шығ 15:15; Сан 21:11; Ийш 15–16 баплар; Ерм 48-бап; Сеф 2:8-11).

Молох, Милком – Аммон халқының табынған қудайы. Адамлар өз перзентлерин қурбанлық қылыў арқалы Молохқа, яғный Милкомға табынған. Ал Қудайдың нызамларында бундай үрп-әдет пүткиллей қадаған етилген. Деген менен, Ерусалимге жақын жердеги Ҳинном ойпатлығында Израил халқы да Молохқа табынып, перзентлерин қурбанлық қылған (Леб 18:21; 20:2-5; 3Пат 11:7; Ерм 32:35).

мөр – Жип пенен мойынға асып жүретуғын цилиндр сыяқлы буйым ямаса мөр жүзиги. Әййемде бир хатты ямаса ҳүжжетти рәсмийлестириў ушын, оған мум, қорғасын ямаса басқа бир жумсақ нәрсе сүртилип, үстинен мөр басылған. Соның менен бирге, бул мөр хат ямаса ҳүжжет жиберип атырған адамның ҳүкимдарлығын ҳәм бийлигин билдирген (Жар 38:18; 3Пат 21:8; Эст 3:10).

Мухаддес – Мухаддес Китапта мухаддес сөзи көбинесе Қудайға қарата айтылған. Бул сөз Қудайдың пүткил барлықтан жоқарылығын ҳәм теңсизлигин билдиреди. Ол жалғыз, ҳақыйқый Қудай. Қудай пүткиллей пәк, гүнасыз ҳәм минсиз.

Мухаддес сөзи затларға да, адамларға да айтылған. Мухаддес сөзи «пәк, арнаўлы, айырып алынған, бағышланған» мәнислерин билдиреди. Бул сөз Мухаддес шатырдағы, кейин ала Ибадатханадағы буйымларға ҳәм үскенелерге қолланылған. Мухаддес орын ямаса буйым Қудайға бағышланған болып, оларға абайлы болып ҳәм итибар менен мүнәсибетте болыў талап қылынған. Мухаддес шатырда, кейин ала Ибадатханада хызмет еткен руўханийлер де мухаддес есапланған. Руўханийге қолланылған мухаддес сөзи оның Қудайға хызмет етиўине бағышланғанын ҳәм айрықша ўазыйпасы болғанын көрсетеди. Адамлар ҳәм буйымлар Таўратта буйырылған қурбанлықлар ҳәм диний мәресимлер арқалы пәкленип, мухаддес қылынған.

Қудай Өз халқына: «Мухаддес болыңлар», деп буйырған. Буның мазмуны мынадан ибарат, Израил халқы басқа халықлардан айырылып турыўы, өзлерин Қудайға бағышлап, Оның нызамларын орынлаўы керек еди (Шығ 3:5; 12:16; 16:23; 19:6; Леб 19:2; 27:28; 1Пет 1:15; Евр 2:11).

Мухаддес бөлме – ЕҢ МУХАДДЕС БӨЛМЕ сөзине қараң.

Мухаддес Руўх – ҚУДАЙДЫҢ РУЎХЫ сөзине қараң.

Мухаддес шатыр – Израил халқы Қудайға сыйыныў ушын қолланған шатыр. Израил халқы Синай таўында турғанда, Қудай Муўсаға Мухаддес шатырды ҳәм оның барлық үскенелерин ислеўди буйырып, олардың анық үлгилерин көрсеткен. Бул шатырды бир орыннан екинши орынға көшириўге болатуғын еди. Мухаддес шатырдың ишинде еки бөлме бар еди. Биринши бөлмеси Мухаддес бөлме, екиншиси Ең мухаддес бөлме деп аталатуғын еди. Мухаддес шатырдың Ең мухаддес бөлмесинде Келисим сандығы сақланған. Бул шатыр Ушырасыў шатыры деп те аталған. Израил халқы қурбанлықлар усынғанда, Қудай Өз халқы менен ушырасыў ушын усы шатырда болатуғын еди. Кейин патша Сулайман Мухаддес шатырдың орнына Қудайға арнап Ерусалимде Ибадатхана қурдырды (Шығ 25:8-9; 26:1-37; 27:9-19; 29:42-43).

мухаддеслер – Бул сөз Қудайға бағышланған, Оның хызмети ушын ажыратылған, яғный Қудайға тийисли адамлар деген мәнисти билдиреди. Ески Келисимде бир неше мәрте Израил халқына, Жаңа Келисимде болса Ийса Масийхтың изине ергенлерге қарата мухаддеслер деп айтылады (Дан 7:18, 21; 8:24; Елш 9:13, 41; Рим 8:27; 1Кор 6:1; 2Кор 1:1; Эфс 1:15; Фил 4:22; Аян 11:18).

Мысыр – Мысыр Ески Келисимде көп тилге алынған ҳәм дүнья тарийхында әҳмийетли из қалдырған. Мысыр ҳүкимдарлары «Фараон» деп аталған. Мысыр цивилизациясы жүдә раўажланған, халық аралық саўдада баслы орын тутқан. Нил дәрьясының суўлары ҳәм жемисли жерлери Мысыр турғынларын азық-аўқат пенен ҳәмме ўақытта тәмийинлеп турды.

Ашлық дәўирде Юсуп Мысыр халқын ҳәм әкеси Яқыптың барлық шаңарағын қутқарып қалады. Юсуптиң әкеси Яқып ҳәм оның шаңарағы Қананнан Мысырға көшип келеди. Бир неше әўлад өткеннен соң Яқыптың әўлады Мысырда қул болып қалады. Муўса пайғамбар Қудайдың буйрығы менен кәраматлар көрсетип, Израил халқын қуллықтан азат қылады ҳәм Мысырдан алып шығады. Мысыр ҳүкимдарлары көбинесе өз елинен сыртқа, әсиресе Қанан елине үлкен сиясий тәсир өткизетуғын еди ҳәм базыда әтираптағы жерлерге әскерий жүрислер қылатуғын еди. Қанан Мысырдан арқа-шығыста жайласқан, Израил халқы сол жерлерде жасайтуғын еди (Жар 41:46-49, 53-57; 45:16-20; 46:1-7; Шығ 1:8-14; 2:1–15:21).

ораза тутыў – Мухаддес Китапта ораза жүдә әҳмийетке ийе. Инсан илажсыз жағдайларға түсип қалғанда, саўап ушын емес, ал дуўа етиўге берилип, Қудайдың күшине мүтәжлигин билдириў мақсетинде ораза тутады.

Таўрат бойынша, Израил халқы гүналарынан тәўбе қылғанын көрсетиў ушын Пәклениў күни ораза тутыўы керек еди. Сондай-ақ, Израил халқы Бабилонияда сүргинде болғанда да, сүргиннен кейинги дәўирде де қайғылы ўақыяларды еслеў мақсетинде ҳәр жылы ораза тутқан. Ибадатхананың ўайран етилгенин еслеп ораза тутқаны усының бир мысалы болады. Белгиленген оразалардан тысқары, Израил халқы басқа жағдайларда да ораза тутқан. Мысалы, бир адам жақын адамының өлиминен соң өз қайғысын билдириў, қыйын жағдайда Қудайдан жәрдем сораў, өз гүнасынан тәўбе қылғанын ямаса басқаларға дәртлес екенин көрсетиў мақсетинде ораза тутқан.

Ораза әдетте дуўа менен байланыслы болып, Қудайдан жол-жорық алыў ҳәм күш-қуўат сораў ушын, биреўдиң қыйын жағдайын аңсатластырыў ушын тутылған (Леб 16:29-31; 23:26-29; 1Пат 7:6; 2Пат 1:12; 12:15-23; 2Жлн 20:3-4; Эзр 8:21-23; 10:6; Нхм 1:4; Эст 4:3, 15-17; Заб 34:13; Ийш 58:3-12; Ерм 14:10-12; Дан 9:3-4; Юнс 3:5-8).

орама китап, орама қағаз – Әййемги ўақытларда китаплар әдетте узын орама түринде болып, олар папирус ямаса ийленген териден исленген (Ерм 36:22-23; Езк 2:9-10; Зхр 5:1-2; Аян 5:1-2, 4-8).

Өлилер мәканы – Әййемги Израил халқы Өлилер мәканын жер астындағы түпсиз шуқырлық, марҳумлар баратуғын қараңғы жер, деп түсинген (Аюп 17:13; Ийш 14:9; Аян 6:8).

өңирше, қалталы өңирше – Бас руўханий көкирегине тағатуғын, қымбатбаҳа таслар менен безелген арнаўлы қалта. Қалталы өңиршеге Урим ҳәм Туммим деген мухаддес затлар салынған еди. Бас руўханий Қудайдың еркин билиў ушын Урим ҳәм Туммимди қолланған (Шығ 28:15-30).

пайғамбар – Қудайдың хабарын адамларға жеткизетуғын инсан. Ески Келисим дәўиринде Израил халқының пайғамбарлары халықты гүнадан тәўбе қылыўға ҳәм Қудайға қайтып келиўге шақырған. Базыда олар ҳәттеки ҳүкимдарлардың ҳәм басқа халықлардың гүналарын ашып, оларды да туўры жолдан жүриўге шақырған. Пайғамбарлар өз хабарлары арқалы келешекте жүз беретуғын ўақыялар ҳаққында пайғамбаршылық қылған, адамларға жигер берген ҳәм жүз беретуғын апатлардан халықты алдын ала ескерткен. Әдетте олар хабарларында ҳәр түрли салыстырма түрдеги сүўретлеўлерден пайдаланған. Базы пайғамбарлардың жазып қалдырған пайғамбаршылықлары, аянлары ҳәм хабарлары кейин ала Ески Келисимге киргизилип, бул жазыўлар сол пайғамбарлардың атлары менен аталған.

Жаңа Келисим дәўиринде Қудай базы масийхыйларды пайғамбарлық хызметине тайынлаған. Бул пайғамбарлар исениўшилерге Қудайдың сөзин жеткизген. Базыда олар Мухаддес Руўх илҳамы менен пайғамбаршылық та қылған. Мухаддес Китапта жалған пайғамбарлар ҳаққында да айтып өтилген. Олар Қудайдан хабар алып келдик, деп адамларды алдап, жолдан урған (Жар 20:7; Шығ 15:20; Нзм 34:10; Бий 4:4; 1Пат 3:20; Ийш 13:1; Ерм 1:5; Елш 11:27-28; 21:10-11; 1Кор 12:28; 14:1-5, 29-33; Эфс 4:11-12).

парисей – Ийса Масийхтың дәўиринде болған яҳудийлердиң әҳмийетли бир диний топары. Бул атама еврейшеде «ажыратылған» деген мәнисти билдиретуғын сөзден келип шыққан. Парисейлер Таўрат нызамларына қатал түрде әмел қылатуғын еди, соның менен бирге, аўызеки тарқалған үрп-әдетлерге ҳәм пәклениў рәсимлерине де әмел қылатуғын еди. Парисейлер ағымына тек ғана бир неше мың адам кирген болып, улыўма халықтың кишкене бир топарынан ибарат еди. Парисейлер халық арасында абырайға ийе еди. Олардан базылары жоқарғы кеңес ағзалары болған. Айырым парисейлер Ийса Масийхқа исенди, көплери болса Ийсаға ҳәм Оның тәлиматына қарсы шықты (Мат 27:62; Мрк 7:3; Елш 23:6-9).

периз халқы – Израил халқы Қанан жерин ийелеместен алдын сол жерде жасаған халықлардың бири. Периз халқы Қананның ортаңғы бөлегиндеги таўлы жерлерде жасаған (Жар 13:7; 34:30; Шығ 23:23; Ешу 3:10).

периште – Бул сөз хабаршы ямаса жиберилген дегенди аңлатады. Еврейше «малах», грекше «ангелос», деп айтылады. Ол Мухаддес Китапта көбинесе әпиўайы хабаршылар ямаса хабарлар ҳаққында сөз етилгенде қолланылады. Мухаддес Китапта периште сөзи ақыл-если жанзатлардың айрықша түри сыпатында түсиндириледи. Негизинде, периштелер адамларға қарағанда басқаша болған жанзатлар болып табылады. Олар Қудайды қоршап турады, Қудай дүньяны басқарғанда, олардан пайдаланады. Қудай периштелер арқалы айырым адамларға ҳәм халықларға жәрдем береди.

Мухаддес Китап периштелердиң адамлар ушын айырым ўақыяларға қатнасқаны туўралы айтылған гүрриңлерге бай. Қудай көрсеткен аянлардың баслы мәўритлеринде периштелер өз хызметин айрықша көрсете алған. Мысалы: Синай таўында Мухаддес Нызам жәрияланғанда, Масийх туўылғанда, Оның түр-түси өзгергенде, Ол Гетсемани бағында дуўа еткенде, өлимнен қайта тирилип, аспанға көтерилип кеткенде, олар Қудайдың буйрықларын орынлап, Оның қолында тек әсбап болып хызмет етеди. Соның менен бирликте, Мухаддес Жазыў барлық исениўшилер периштелердиң панасы ҳәм қорғаўы астында екенин ҳәм периштелердиң гүнакарлардың қутқарылатуғынына қуўанатуғынын үйретеди (Дан 10:13; Мат 1:20; 18:10; 25:31; 28:2; Лук 2:10; 15:10; Елш 5:19; 7:38, 53; 1Пет 1:12; Гал 3:19; Евр 1:14; 12:22).

Персия – Әййемги қүдиретли патшалық. Персия патшасы Кир Бабилонияны басып алғаннан соң, Персия патшалығының пайтахты ҳәзирги Ирактың қубласында жайласқан Бабилон болды. Бирақ патша Дарий Персеполис деген таза пайтахт қурдырады. Бул патшалық «Мидия ҳәм Персия» деп те аталады, себеби Мидия бул патшалықтың әҳмийетли ўәлаятларынан бири еди. Персия нызамлары «Мидия ҳәм Персия нызамлары» деп аталған. Даниел пайғамбар Персия ҳүкиметинде жоқарғы лаўазымды ийелеген еди. Эстер китабында сүўретленген ўақыялар Суза қорғанында – Персия патшаларының қысқы сарайында жүз берген. Ҳәзирги Өзбекстанның көп бөлеги ҳәм улыўма Орта Азияның көп жерлери б. э. ш. VІ әсирде Персия патшалығының қарамағында болған. Тарийхшылар сол дәўирдеги Персия патшалығын Ахаменийлер патшалығы деп те атайды (Эст 1:19; Дан 6:1-28; 6:8).

Пурим байрамы – Бул байрам еврей календарының он екинши айы болған адар айының 14-15-күнлеринде белгиленген. Ҳәзирги календарь бойынша, бул ай февральдың ортасынан басланады. Пурим байрамын Персия патшасы Ахашўероштың ҳүкимдарлығы дәўиринде ханбийке Эстер ҳәм оның ағасы Мордохай жәриялаған. Еки күн белгиленетуғын бул байрам даўамында яҳудийлер Қудайдың Израил халқын қырылып кетиўден қалай сақлап қалғанын еслеген. Бул байрамда адамлар шадланған, зыяпатлар берип, бир-бирине саўғалар берген. Бул байрам бабилония тилинде – пур, яғный «шек таслаў» сөзинен алынған (Эст 9:20-32).

рефа халқы – Израил халқы Қанан жерин ийелеместен алдын сол жерде жасаған халықлардың бири. Бул халық та анақ халқындай бәлент бойлы, күшли болған деп айтылады (Жар 15:20; Нзм 2:11; 3:11; Ешу 13:12).

Руўханий, бас руўханий – Диний хызмет ҳәм мәресимлерди өткериў ушын айрықша таярланған адам. Әййемги Израилда Таўрат бойынша, руўханий Лебий урыўынан, Муўсаның ағасы Харон әўладынан болыўы керек еди. Руўханийлер Мухаддес шатырда, кейин ала Ерусалимдеги Ибадатханада хызмет еткен. Олар сыйыныў ўақтында басшылық қылып, қурбанлықлар беретуғын еди, диний дәстүр ҳәм мәресимлерди өткеретуғын еди. Руўханийлерге хызмет ўақтында лебийлилер жәрдем берген. Мухаддес шатырдың Мухаддес бөлмесине, кейин ала Ибадатхананың Мухаддес бөлмесине кириўге тек ғана руўханийлердиң ҳуқықы бар еди. Руўханийлерге Израилда жер үлес берилмеген еди. Таўрат бойынша, олар берилген қурбанлықлардан үлес алып, күнделикли мүтәжликлерине қолланатуғын еди. Руўханийлерге адамлар арасындағы келиспеўшиликлерди шешиў ҳәм Қудайдың нызам ҳәм қағыйдаларын халыққа үйретиў ўазыйпасы тапсырылған еди.

Бас руўханий өз ўазыйпасын орынлаў ушын арнаўлы кийимлер кийген. Бул кийимлер эфод, баҳалы үст кийим, нағыслы узын көйлек, сәлле, белбеў ҳәм он еки тас тағылған қалталы өңиршеден ибарат еди. Бас руўханий жылына бир мәрте – Гүнадан пәклениў күнинде өзиниң ең әҳмийетли ўазыйпасын орынлаған. Сол күни бас руўханий Мухаддес шатырдың, кейин ала Ибадатхананың Ең мухаддес бөлмесине кирген. Бул бөлмеде ол өзин ҳәм Израил халқын гүнадан пәклеў мәресимин өткерген (Шығ 28-бап; Леб 8:6-9; Сан 18:8-20).

садақа – Адамлар Қудайға сыйынып, өз исенимин ҳәм иззет-ҳүрметин билдириў ушын беретуғын нәрсе. Таўрат нызамы бойынша еки садақа түри бар, булар мынадай: ғәлле садақасы ҳәм ишимлик садақасы (Шығ 25:29; 29:28; Леб 2:2).

саддукей – Ийса Масийхтың дәўиринде болған яҳудийлердиң әҳмийетли бир диний топары. Бул топар руўханийлерден ҳәм жоқарғы класс адамларынан ибарат еди. Саддукейлер үлкен сиясий күшке ийе болып, Ибадатхана ислерине де ҳүкимин өткизетуғын еди. Жоқарғы кеңес ағзаларының көпшилиги саддукейлерден ибарат еди. Парисейлерден айырмашылығы, олар аўызеки тарқалған үрп-әдетлерди қабыл қылмайтуғын еди, тек ғана Таўратта жазылған нызам ҳәм қағыйдаларға әмел қылатуғын еди, өлилердиң тирилиўине де исенбейтуғын еди. Ийса менен саддукейлер арасында көп келиспеўшиликлер болып туратуғын еди (Мат 3:7; 22:23-33; Елш 4:1-3; 5:17).

Самария – Б. э. ш. 885-874-жыллары ҳүкимдарлық қылған патша Омрий дәўиринен баслап, Самария Израилдың, яғный арқадағы патшалықтың пайтахты болды. Ески Келисимде базыда Самария деген атама Израил патшалығының орнына да қолланылған. Жаңа Келисимде болса бул атама астында Иордан дәрьясының батысындағы, Галиланың қубла тәрепиндеги жерлер нәзерде тутылған. Самария Рим империясына қараслы Яҳудия аймағының ишинде еди (3Пат 13:32; 16:23-24; 4Пат 17:24).

самариялы – Жаңа Келисим дәўиринде Самарияда туўылған адам. Б. э. ш. 722-жылы ассириялылар Израилды, яғный арқа патшалықты басып алғаннан кейин турғынларының көпшилигин тутқын етип алып кетти. Самария жерине болса жат халықлар мәжбүрий көширилди. Бир неше әсирлерден соң греклер де бул жерлерге орналасып алды. Соның ушын, Рим империясы дәўиринде Самария турғынлары этника жағынан аралас болған. Самариялылар ҳәм яҳудийлер арасында келиспеўшилик бар еди. Самариялылар тек ғана өзлериниң Таўратын Қудай жиберген мухаддес китап деп билетуғын еди. Олардың Таўрат нусқасының яҳудийлердиң Таўратынан өзгешелиги бар еди. Самариялылар Қудайға Ерусалимде емес, ал Гериззим таўында сыйынған. Олар шама менен б. э. ш. 400-жылы Гериззим таўында ибадатхана қурған. Бул ибадатхана шама менен б. э. ш. 128-жылы яҳудийлер тәрепинен ўайран қылынған. Буның ақыбетинде яҳудийлер ҳәм самариялылар арасында қарсылық оғада күшейген (4Пат 17:1-6, 24-41).

Сидон – ФЕНИКИЯ сөзине қараң.

Сион – Патша Даўыт ебус халқынан тартып алған Ерусалимниң бир бөлеги Сион деп аталатуғын еди. Бул орын Даўыттың қорғаны деп аталды. Кейин болса Ибадатхана қурылған төбе Сион таўы деп аталатуғын болды. Ески Келисимдеги қосық қатарларында ҳәм пайғамбарлардың жазыўларында Сион сөзи көбинесе Ерусалим қаласына ямаса Қудайдың халқына қарата қолланылған (2Пат 5:6-9; 3Пат 8:1; 4Пат 19:21).

суў сақлағыш, суў сақланатуғын шуқыр – Жаўынның суўын бир жерге жыйнаў ҳәм сақлаў ушын исленген жасалма ҳәўиз. Шуқыр етип қазылғаннан соң шуқырдың ҳәмме жағына таслар қалап шығылады. Таслардың үсти сыбалып, қудық сыяқлы етип исленген. Оннан қала берсе, тастай қатты жерлерде де, жерди қазып, ҳәўиз ислеген, тастай болғаны ушын, қазылған шуқырдың дийўалларына тас қалаўдың ҳәжети болмаған (1Пат 13:6; 19:22; 2Пат 3:26; Ийш 22:11; Ерм 38:6).

суўға шомылдырыў – Грекше «баптизо» – суўға шомылдырыў ямаса жуўындырыў деген мәнисте. Әҳмийетли диний мәресимлерден бири болып, бул мәресим арқалы инсан өзин Қудайға бағышланғанын көрсетеди. Таўрат нызамлары бойынша, инсан напәкликтен тазаланыў ушын суў менен жуўынып, пәклениў мәресимин өткизетуғын еди. Кейин ала, Ийса Масийх дәўиринде Яқыя адамларды суўға шомылдырылыўға шақырды. Ийса Қудайдың еркин толық орынлаў ушын Яқыя тәрепинен суўға шомылдырылған. Ийса пүткил ел бойлап тәлим берип жүргенде, оның шәкиртлери де Яқыяға уқсап адамларды суўға шомылдыратуғын еди.

Ийса Масийх аспанға көтерилмесинен алдын шәкиртлерине: «Сонлықтан да барып, барлық миллетлерди Маған шәкирт қылыңлар: оларды Әкениң, Улдың ҳәм Мухаддес Руўхтың аты менен шомылдырыңлар», деп буйрық берди. Сол ўақыттан баслап суўға шомылдырыў мәресими Ийсаның өлими ҳәм тирилиўиниң белгиси болып хызмет етеди. Суўға шомылдырылған адам ески өмири ушын өлип, жаңа өмир ушын тирилген есапланады. Шомылдырылыў және исениўшилердиң Ийсаның қаны арқалы гүнадан пәкленгенин де билдиреди (Шығ 29:4; 30:17-21; Мат 3:13-15; Мат 28:18-20; Юхн 3:22-26; 4:1-3; Елш 22:16; 1Пет 3:21; Рим 6:1-5; Кол 2:12; Евр 6:2).

сүйиспеншилик – Мухаддес Китапта бул сөз тек ғана адамлардың өз ара мүнәсибетин емес, ал олардың Қудай менен болған жақын мүнәсибетин көрсетиў ушын да қолланылған.

Ески Келисимде буның анық мысалы Қудайдың Израил халқы менен болған мүнәсибети болады. Израил халқы Қудайдың сүйиспеншилигине ийе болғанлықтан, Қудай олар менен келисим дүзиўге шешим қабыллайды. Бул келисимниң шәрти бойынша, Израил халқы Ийеси Қудайды пүткил жүреги менен, жаны менен, пүткил барлығы менен сүйиўи ҳәм Оның буйрықларын орынлаўы тийис еди. Сол буйрықлардың биринде айтылыўы бойынша адам өзгени өзиндей сүйиўи керек.

Ийса Масийх Қудайды ҳәм басқаларды сүйиў ҳаққындағы буйрықларды Таўраттың ең әҳмийетли буйрықлары деп есаплаған. Ол Өз шәкиртлерине, бир-бириңизди сүйиңлер, буйрықларыма әмел қылыңлар, деп буйырған. Ийсаның Өзи де аспандағы Әкесин қаншелли сүйетуғынын көрсетиў ушын Оның буйрықларын толық орынлаған.

Қудай пүткил адамзатқа болған сүйиспеншилигин көрсетиў мақсетинде бул дүньяға Өзиниң жалғыз Улы Ийса Масийхты жиберген еди. Ийса Масийх адамзаттың гүнасы ушын қурбан болды. Ийсаға исенген ҳәр бир адам гүналарынан пүткиллей пәкленеди ҳәм мәңги өмирге ийе болады. Қудай сүйиспеншилик булағы болғаны ушын Оған исенгенлер де Қудайдан үлги алып, бир-бирин жақсы көриўи керек (Леб 19:18; Нзм 6:5; 7:6-9; 11:1; Мрк 12:28-34; Юхн 3:16; 13:34-35; 14:15, 21-24, 31; 15:9-10, 12, 17; 1Юхн 4:7-10, 11-12, 16, 19-21; Рим 5:8).

сүргин – Бул сөз астында әдетте Израил ҳәм Яҳуда патшалықлары душпанлар тәрепинен басып алынып, турғынларының көпшилиги басқа елге тутқын етип әкетилген дәўир нәзерде тутылады. Мухаддес китапта айтылыўынша Израил ҳәм Яҳуда халықлары Қудайдың ҳүкими ақыбетинде сүргин етилген, себеби олар Қудайдың Муўса арқалы дүзген келисимине садық болмаған еди.

Б. э. ш. 722-жылы Ассирия Израилды, яғный арқа патшалықты басып алды. Ассириялылар Израил пайтахты Самарияны қолға киргизгеннен соң халықтың көпшилигин Ассирияның аймақларына тутқын етип алып кетти. Израил елине болса жат халықларды мәжбүрлеп көширди. Б. э. ш. 605-жылдан баслап, Бабилония халқы Яҳудаға, яғный қубла патшалыққа қайта-қайта ҳүжим қылды. Усы ҳүжимлер ўақтында олар базы яҳудийлерди Бабилонияға тутқынлыққа алып кетти. Даниел пайғамбар деп танылған жас жигит те сол тутқынлар арасында еди. Б. э. ш. 586-жылы бабилониялылар Яҳуда пайтахты Ерусалимди қолға киргизип, оны ўайран қылды. Елдиң көпшилик турғынларын тутқын етип алып кетти. Тутқынға түспеген яҳудийлер Мысырға қашып барды.

Яҳудийлер Бабилония сүргининде болғанда да өзлерине үй салып, саўда ҳәм дийханшылық пенен шуғылланған. Олар өз диний үрп-әдетлерине әмел қылған ҳалда, миллий өзлигин сақлап қалған. Даниел ҳәм Езекиел пайғамбарлар усы сүргин дәўиринде хызмет еткен. Кейин Яҳуда ели Персия ҳүкимдарлығы астында болғанда, яҳудийлерден базылары Зеруббабел ҳәм Ешуа басшылығында Яҳудаға қайтып барып, Ерусалимде Ибадатхананы қайта қурыўды баслаған. Арадан жыллар өтип, Персия патшасының хызметиндеги яҳудий ҳәмелдары Нехемия да Яҳудаға қайтқан ҳәм Ерусалим дийўалларын қайта қурыў ислерине басшылық қылған.

Көп яҳудийлер өз ўатанынан узақта жасап қалған. Эстер китабында Персия патшалығында жасаған яҳудийлер туўралы сөз етилген. Бул ўақыялар б. э. ш. V әсирде Персия патшалығының пайтахты Сузада болған (4Пат 17:5-24; 24:1-4, 13-16; 25:11-12, 25-26; 2Жлн 36:13-21; Эзр 1:1-5; 2:1-2, 70; 7:1-7; Нхм 1:1-11; Ерм 25:1-11; 43:1-7; 52:1-16, 28-30; Дан 1:1-6).

Тир – ФЕНИКИЯ сөзине қараң.

туңғыш ул – Әййемги ўақытлары туңғыш ул жоқарғы орынға ийе еди. Әдетте туңғыш улға пәтия берилгенде, оған айрықша берекет тиленген. Туңғыш ул инилерине қарағанда еки есе көп мийрас алған. Әкесиниң өлиминен соң туңғыш ул шаңарақ басшысы есапланған.

Таўрат бойынша, Израил халқында ҳәр бир шаңарақтағы қарыннан биринши шыққан ул Қудайға тийисли болып, Оған бағышланыўы тийис еди. Барлық туңғыш уллардың орнына лебийлилер Мухаддес шатырда, кейин ала Ибадатханада хызмет қылған. Туңғыш улды қайтарып сатып алыўдың белгиси сыпатында руўханийлерге пул садақа етип берилген. Қудай Израил халқының туңғыш улларын Мысырдағы ең кейинги апаттан қурбанлық арқалы қутқарған, кейин ала бул Қутқарылыў байрамы етип белгиленетуғын болды (Жар 25:29-34; 27:1-40; 48:12-20; Шығ 13:1-2, 11-16; 12:26-27; Сан 3:11-13, 40-41; 18:15-16; Нзм 21:15-17).

усынылған нанлар – Мухаддес шатырдағы столға, кейин ала Ибадатханадағы столға Израилдың он еки урыўы ушын он еки ашытқысыз нан қойылған. Бул нанлар Жаратқан Ийениң дәргайындағы столға қойылған, соның ушын еврейшеде «дәргайындағы нан» деп те аталған. Нанлар столда бир ҳәпте турғаннан соң, жаңа писирилген он еки нан менен алмастырылған. Столдан алынған нанларды тек ғана руўханийлер жеген. Усынылған нанлар Жаратқан Ийениң дәргайын билдиретуғын нышан болып, Қудай Израил халқының қүдирети ҳәм тәмийинлеўшиси екенлигин де билдирип турған (Леб 24:5-9).

Ушырасыў шатыры – Ушырасыў шатырының және бир аты Мухаддес шатыр. Адамлар Муўса арқалы Жаратқан Ийеден мәсләҳәт сораў нийетинде орданың сыртындағы шатырға келген. Жаратқан Ийе сол шатырда Муўсаға сөйлеген (Шығ 39:32; 40:2; Леб 1:1; 10:8).

фараон – Әййемги Мысыр патшаларының атамасы (Жар 41:1; Шығ 6:27).

Феникия – Израилдан арқа тәрепте Жер Орта теңизи бойында жайласқан жер. Бул жер Тир, Сидон, Арўад ҳәм Габол қалалары тәрепинен бақлаў астында болған. Ҳәзирги Ливан мәмлекетиниң Жер Орта теңизи бойындағы жери әййемги Феникия жерине туўры келеди (3Пат 5:1; 2Жлн 2:3, 11; Мрк 7:24; Елш 11:19; 15:3; 21:2).

филист халқы, филистлер, Филистия – Әййемги дәўирлерде Филистияның турғынлары филист халқы деп айтылған. Қанан жериниң қубла-батыс тәрепинде, Жер Орта теңизиниң бойында жайласқан еди. Жер Орта теңизиндеги Крит атаўында жасаған халықтан келип шыққан болыўы мүмкин. Филист халқы Газа, Ашкелон, Ашдод, Гат, Экрон қалаларына тийкар салған (Жар 26:1; Шығ 13:17; Бий 13:1; 2Пат 5:17).

Хабашстан – Еврейшеде бул «Куш» деп аталған. Жар 10:6 аят бойынша Хабашстанның турғынлары Нухтың ақлығы Куштың урпақлары болады. Хабашстан Мысырдың қубласында, шама менен Нубия ямаса Эфиопия аймағында жайласқан (4Пат 19:9; Эст 1:1; Заб 86:4; Ийш 11:11; Сеф 3:10).

хет халқы, хетлер – Ески Келисим дәўириниң басында бул атама Қанан нәсилинен болған Хеттиң әўладына айтылады. Ибрайым жасаған заманда Қанан елинде бир неше халықлар жасайтуғын еди. Олардың бири хет халқы еди. Хет халқынан болған Эфрон деген адам Ибрайымға Сараны жерлеў ушын жер сатқан еди. Израил халқы Қананды басып алғанда, хет халқын да жеңилиске ушыратқан еди. Патша Сулайман хет әўладларын аўыр жумысқа жумсаған. Б. э. ш. XVІІ әсирден XІІ әсирге дейин хет халқының патшалығы уллы бир патшалық болып, көп жерлерди ийелеген. Бул жерлер ҳәзирги Туркиядан қублаға қарай, Сирияға дейин созылған еди. Кейин ала Ассирия хет халқын жеңилиске ушыратып, олардың жерлерин басып алған (Жар 10:15; 23:1-20; 3Пат 9:20-21).

хиў халқы, хиўлер – Израил халқы Қанан жерин ийелеместен алдын сол жерде жасаған халықлардың бири. Хиў халқы Қанан елиниң орайында жасаған (Шығ 3:8; Нзм 7:1; Ешу 3:10; 3Пат 9:20).

Хош Хабар – Ески Келисим пайғамбарлары Масийх ҳаққында көп пайғамбаршылық қылған. Интизарлық пенен күтилген Масийхтың келгени ҳаққындағы хабар Жаңа Келисимде Хош Хабар деп аталады. Ийса адамзатты гүна ҳәм өлим күшинен азат қылыў ушын келген. Ийса Масийхқа исенген ҳәр бир адам, миллетинен тысқары, Қудайдың Патшалығына кире алады.

Ийса Масийх жер жүзиндеги хызмети даўамында Өз шәкиртлери менен бирге: «Қудайдың Патшалығы жақынласты!» деп жәрия қылып, адамларды тәўбе қылыўға ҳәм Хош Хабарға исениўге шақырған. Ийсаның Өз тәлиматы ҳәм қылған ислери, адамзатты гүналардан азат қылыў ушын атанақ ағашта жан бериўи ҳәм үшинши күни өлимнен тирилиўи арқалы адамлар Хош Хабарды және де толық түсине баслады. Ийса аспанға көтерилместен алдын шәкиртлерине Хош Хабарды пүткил дүнья бойлап тарқатыў ўазыйпасын тапсырды. Шәкиртлер Ийсаның Масийх, яғный Қудай тәрепинен жиберилген Қутқарыўшы екенин айтып, Хош Хабарды жәриялай баслады.

Хош Хабар сөзи Жаңа Келисимдеги биринши төрт китапқа қолланылған. Бул Хош Хабарларда Ийса Масийхтың өмири, хызмети ҳәм тәлими сөз етилген (Мат 4:23; 10:7; 24:14; 28:18-20; Мрк 1:14-15; Лук 2:10-11; 4:16-21; 7:20-23; 24:44-48; Елш 1:8; 4:12; 5:42; 1Кор 15:1-4).

ҳалилуйя – Еврейше сөз болып, «Жаратқан Ийени алғыслаң» деген мәнисти билдиреди (Заб 110:1; 149:1; 134:1; Аян 19:1).

Шаббат күни – Израил халқында ҳәптениң жетинши күни, бизлердиң ҳәптемиз бойынша шемби күни. Бул күн мухаддес есапланып, дем алыў күни болған. Қудайдың Муўса арқалы берген нызамы бойынша, Шаббат күни жумыс ислеў қадаған етилген еди. Израил халқы Шаббат күнин Қудайға шүкир айтыўға бағышлаған. Бул күнде руўханийлер арнаўлы қурбанлық усынған.

Жаңа Келисим дәўирине келип, дин хызметкерлери Шаббат күнине тийисли қыйын қағыйдалар дизимин жаратқан. Ийса Өз тәлиматы ҳәм қылған ислери менен бул дизимге қарсы шығып, адамларға дем алыў күниниң негизги мәнисин түсиндиреди ҳәм инсан Шаббат күни ушын емес, ал Шаббат күни инсан ушын жаратылғанын айтады (Шығ 20:8-11; 31:12-17; Леб 23:3; Сан 28:9-10; Нзм 5:12-15; Мат 12:1-14).

шайтан – Аспандағы жанзат, гүнакар периштелердиң басшысы. Бул периштелер жаўыз руўхлар, жинлер деп те аталған. Шайтан Қудайға ҳәм Қудайдың халқына қарсы шығады. Ол ҳәмме ўақытта жаўызлық қылыўға ҳәрекет етип, адамларды алдайды ҳәм оларды Қудайдың жолынан азғырады. Ийса Масийх күшли ерки ҳәм кәраматлары арқалы шайтаннан үстем екенлигин көрсетти. Жаңа Келисимде, бир күни шайтан пүткиллей жеңилиске ушырайды, деп жазылған.

«Шайтан» деген атама еврей тилиндеги «душпан, айыплаўшы» мәнисин билдиретуғын сөзден келип шыққан. Жаңа Келисимде шайтан және азғырыўшы деп те айтылады. Жаңа Келисимде, шайтан адамларды азғырыўға салады, деп айтылған. Ол «бул дүньяның ҳәкими» деп те аталған (Зхр 3:1; Мат 4:1-11; 25:41; Лук 8:12; Юхн 8:44; 12:31; Елш 10:38; 1Юхн 3:8; 2Кор 4:4; 1Сал 2:18; Аян 12:9, 10; 20:10).

шек – Шек таслаўда ағаш бөлеклери ямаса таслар қолланылған, усы арқалы Қудайдың еркин анықлаған. Базыда адамлар шек таслап, Қудайдан бир исти қалай ямаса қашан ислеў кереклигин сораған (Леб 16:8; Ешу 19:1; Юнс 1:7).

Эдом, эдом халқы, эдомлылар – Бул халық Яқыптың ағасы Эсаўдан келип шыққан. Эдом халқы Өли теңиздиң қубла ҳәм қубла-шығысындағы таўлы Сеир жеринде жасаған. Бул халық Израил халқының душпаны болып келген. Даўыттың ҳүкимдарлығы дәўиринде Израил халқы эдомлылардың жерин басып алды. Бирақ Даўыттың ҳүкимдарлығынан соң эдом халқы Израилға қарсы бас көтерип турған ҳәм нәтийжеде өз ғәрезсизлигине ерискен еди (Жар 36:8-9; Сан 20:14-21; 2Пат 8:13-14; 3Пат 11:14-22; 4Пат 8:20-22).

эфод – Еврейше сөз, бас руўханийдиң кийетуғын арнаўлы кийимин усылай атаған. Эфодқа тағылған қалталы өңиршеге Урим ҳәм Туммим деген мухаддес нәрселер сақланған. Айырым жағдайларда руўханийлер Қудайдың еркин билиў ушын Урим ҳәм Туммимнен пайдаланған. Ески Келисимниң базы аятларында эфод сөзи руўханийлердиң кийетуғын кийимине қолланылып, бул кийим зығыр таўардан тигилген. Бийлер китабында бул сөз бутты ямаса адамлар пал ашыў ушын пайдаланған затты билдирген (Шығ 28:6-14; 29:5; Бий 8:27; 17:5; 1Пат 23:9-12).

Эфрайым – Яқыптың улы Юсуп Мысырда еки уллы болады, үлкени Менашше, генже баласы Эфрайым еди. Эфрайым ҳәм Менашше урыўлары Юсуптиң усы еки улынан келип шыққан. Эфрайым генже ул болса да, Яқып оны Менашшеден жоқары қойып, пәтия берген.

Патша Сулайманның өлиминен соң арқадағы он урыў қубладағы Яҳуда ҳәм Бенямин урыўларынан ажыралып шықты. Бул он урыў өз алдына мәмлекет қурып, Израил патшалығы деп аталды. Бул елдиң пайтахты Самария болды. Арқадағы урыўлар арасында Эфрайым ең үлкен урыў болғаны ушын, Ески келисимниң базы қатарларында Эфрайым деген атама он урыўға ҳәм олар орнатқан Израил патшалығына қарата қолланылған (Жар 48:17-20; 3Пат 11:26–12:24).

Яқып – Яқып Ибрайымның ақлығы, Ысақтың улы еди. Яқып Пенуелде Қудай менен гүрескеннен соң, Қудай оған «Израил» деп ат қойды. Соның ушын, Ески Келисимде Яқыптың әўладлары «Израил халқы» деп аталған. Көбинесе Ески Келисимдеги пайғамбарлар жазыўларында ҳәм қосық қатарларында Израил халқы Яқып ямаса Яқыптың әўлады деген ат пенен айтылады (Жар 32:28-29; 35:10; Мат 13:55; 17:1; 27:56; Гал 1:19).

Жаңа Келисимде Ийсаның он еки елшиси арасында Яқып атлы еки шәкирти бар еди. Ийсаның Яқып деген иниси де болып, ол Ерусалимдеги жәмәәттиң абырайлы жолбасшысы ҳәм Жаңа Келисимдеги «Яқыптың хаты» авторы еди (Жар 32:28-29; 35:10; Мат 13:55; 17:1; 26:36; Гал 1:19).

Яҳуда – Яқыптың он еки улының бири болып, Яҳуда урыўының бабасы еди. Яҳуда урыўы Израил елиниң қубла бөлиминдеги ең үлкен урыў болған. Патша Сулайманның өлиминен соң арқадағы он урыў қубладағы Яҳуда ҳәм Бенямин урыўларынан айырылып шықты. Яҳуда ҳәм Бенямин урыўлары өз алдына ел болып, Яҳуда патшалығы деп аталды. Бул елдиң пайтахты Ерусалим болды. Ески Келисимниң базы жерлеринде қубладағы бул еки урыў Яҳуда халқы деп айтылып, усы урыўлар жасаған жер, Яҳуда ели деп айтылған.

Б. э. ш. 586-жылы бабилониялылар Яҳуда елин басып алып, турғынларының көбисин Бабилонияға сүргин етип алып кеткен. Жетпис жылдан кейин, Персия империясы ҳүкимдарлығы дәўиринде сүргиндеги яҳудийлердиң базылары Яҳудаға қайтып келди. Олар Ерусалимдеги Ибадатхананы ҳәм қала дийўалларын қайта қурды. Ерусалим қаласының әтирапында жасап атырған яҳудийлердиң жери Яҳуда патшалығынан кишкене еди (3Пат 12:17–12:24; 4Пат 25:18-21; Эзр 1:1-11; Нхм 1:1–2:8).

яҳудий – «Яҳудий» сөзи Яқып улы Яҳуданың атынан келип шыққан. Б. э. ш. 586-жылы бабилониялылар Яҳуда елин, яғный қубла патшалықты басып алып, турғынларының көбисин Бабилонияға сүргин етип алып кеткен. Бабилониядағы жетпис жыллық тутқынлық дәўиринде ҳәм оннан кейин «яҳудий» сөзи Яҳуда халқына ҳәм улыўма Израил урыўларының әўладларына қолланылып, миллет мәнисин билдиретуғын сөзге айланған (4Пат 25:25; Нхм 1:2; 13:23; Ерм 32:12; Эст 3:6; Мат 27:29; Елш 2:5).

Яҳудия – Бул ат тек ғана Жаңа Келисим китапларында қолланылған, әдетте Өли теңизиниң батыс тәрепиндеги төбешикли жерлерди билдиреди. Ески Келисим дәўиринде бул жерлер Яҳуда урыўына тийисли болған. Бул жер Александр Македонский тәрепинен басып алынғаннан соң «Яҳудия» деген ат пенен белгили болды. Жаңа Келисим дәўиринде «Яҳудия» Рим империясына кирген ўәлаят болған. Бул ўәлаяттың жери тек ғана Өли теңизиниң батыс тәрепиндеги жерлерди емес, ал арқадағы Самария жерин ҳәм батыстағы Жер Орта теңизи бойындағы жерлерди өз ишине алатуғын еди (Мат 4:25; 19:1; Лук 3:1; 23:5; Елш 10:37).

Ески Келисимдеги өлшем бирликлер

Ески Келисимдеги өлшем бирликлер

Берилген өлшем бирликлердиң өлшемлери анық белгили емес. Олар ўақыттың өтиўи менен өзгерип барған ҳәм орынларда бир-биринен өзгешелиги болған.

Аўырлық өлшеми
Гера | 0,5 гр
Беқа | 5,5 гр
Шекел | 11 гр
Мина | 550 гр
Талант | 34 кг

Сыйымлық өлшеми
Омер | 2,2 л
Сеа | 7,5 л
Эфа | 22 л
Кор/хомер | 220 л

Суйықлық өлшеми
Лог | 0,3 л
Ҳин | 3,7 л
Бат | 22 л

Сүўретлер

Сүўретлер

1. Мухаддес шатыр

2. Патша Сулайман қурдырған Ибадатхана

3. Патша Ҳирод қурдырған Ибадатхана жойбары Ийса Масийх дәўиринде

4. Патша Ҳирод қурдырған Ибадатхана Ийса Масийх дәўиринде

Мухаддес шатыр

Патша Сулайман қурдырған Ибадатхана

Патша Ҳирод қурдырған Ибадатхана жойбары Ийса Масийх дәўиринде

Патша Ҳирод қурдырған Ибадатхана Ийса Масийх дәўиринде

Диаграмма бойынша көрсетилген Израил халқының тарийхы

Диаграмма бойынша көрсетилген Израил халқының тарийхы

Израил халқының календары

Израил халқының календары

Мухаддес Китап қолжазбаларының фото сүўретлери

Мухаддес Китап қолжазбаларының фото сүўретлери

«Ленинград кодекси» Ески Келисимниң қолжазбаларынан

Юнус пайғамбардың китабынан алынған бул еврейше қолжазба шама менен б. э. 1000-жыллары көширилген

Ески Келисимниң «Қумран» қолжазбаларының бири

Ийшая пайғамбардың китабынан алынған бул еврейше қолжазба шама менен б. э. ш. 100-жылларда көширилген

Ески Келисимниң «Әййемги грекше аўдарма» қолжазбаларынан бир бөлек

Ешуа китабынан алынған бул грекше қолжазба шама менен б. э. 200-жыллары көширилген

Жаңа Келисимниң қолжазбаларынан «Папирус-52» деп аталған бөлек

Юхан жазған Хош Хабардан алынған бул грекше қолжазба шама менен б. э. 125-жыллары көширилген

«Кодекс Синайтикус» Жаңа Келисимниң қолжазбаларынан

Матта жазған Хош Хабардан алынған бул грекше қолжазба шама менен б. э. 340-жыллары көширилген

Карталар

Карталар

1. Эййемги дәўирдеги Жақын Шығыс

2. Израил халқының Мысырдан шыққаннан кейин жүрип өткен жолы

3. Қанан ҳәм оның әтирапындағы жерлердиң тәбият картасы

4. Он еки урыўдың жери

5. Ерусалим патшалар дәўиринде

6. Израил патшалығы Шаул, Даўыт ҳәм Сулайман дәўиринде

7. Израил ҳәм Яҳуда патшалықлары

8. Ассирия патшалығы

9. Бабилония патшалығы Яҳуда халқы сүргин етилген дәўирде

10. Персия патшалығы

11. Александр Македонский патшалығы

12. Рим империясы

13. Палестина Ийса Масийх дәўиринде

14. Ийса Масийх дәўириндеги Ерусалим

15. Павелдиң Хош Хабар тарқатыў мақсетинде қылған биринши сапары

16. Павелдиң Хош Хабар тарқатыў мақсетинде қылған екинши сапары

17. Павелдиң Хош Хабар тарқатыў мақсетинде қылған үшинши сапары

18. Павелдиң Римге алып кетилиўи

Эййемги дәўирдеги Жақын Шығыс

Израил халқының Мысырдан шыққаннан кейин жүрип өткен жолы

Қанан ҳәм оның әтирапындағы жерлердиң тәбият картасы

Он еки урыўдың жери

Ерусалим патшалар дәўиринде

Израил патшалығы Шаул, Даўыт ҳәм Сулайман дәўиринде

Израил ҳәм Яҳуда патшалықлары

Ассирия патшалығы

Бабилония патшалығы Яҳуда халқы сүргин етилген дәўирде

Персия патшалығы

Александр Македонский патшалығы

Рим империясы

Палестина Ийса Масийх дәўиринде

Ийса Масийх дәўириндеги Ерусалим

Павелдиң Хош Хабар тарқатыў мақсетинде қылған биринши сапары

Павелдиң Хош Хабар тарқатыў мақсетинде қылған екинши сапары

Павелдиң Хош Хабар тарқатыў мақсетинде қылған үшинши сапары

Павелдиң Римге алып кетилиўи

Table of Contents

Мухаддес Китап: Марк

Алғы сөз

Марк

- Алғы сөз
- 1
- 2
- 3
- 4
- 5
- 6
- 7
- 8
- 9
- 10
- 11
- 12
- 13
- 14
- 15
- 16

Қосымша материаллар
Сөзлик

Адам Улы
амалек халқы, амалеклер
аммон халқы, аммонлар
амор халқы, аморлар
анақ халқы, анақлар
Арам
арфа
Аспан Патшалығы
Ассирия
атанақ ағаш
Ашера (кийели ағаш)
Аштарта
Ашытқысыз нан байрамы
Әке
әмеңгер
Баал
Бабилония, Бабилон
Башан
Галила үлкеси
Гилад
гиргаш халқы
гүна
диний муғаллим
ебус халқы, ебуслы
елши
Ең мухаддес бөлме
Ерусалим
Жабрайыл
Жаңа ай байрамы
Жаратқан Ийе
Жаратқан Ийениң Үйи
Жартас, қорғаўшы Жартас
жаўыз руўх
жәмәәт
жин
жоқарғы кеңес
зәйтүн

Зүрәәт байрамы, Ҳәптелер байрамы, Елиўинши күни байрамы

Ибадатхана
Израил
Ийемизди еслеў кешеси
Ийе, Ийем, Ийемиз
Кәрнай
Кәрнай байрамы
келисим
Келисим сандығы
Кемош
кен халқы, кенлер
керуб
кийели тас
Қанан
қанан халқы, қанан халықлары, қананлы
Қос байрамы, Жыйын-терим байрамы
Қудай
Қудай Таала
Қудайдың Патшалығы
Қудайдың Руўхы
Қудайдың Улы, Қудай Тааланың Улы
Қудайдың Үйи
қурбанлық
Қутқарылыў байрамы
қутқарыў, қутқарылыў
қыз Сион
лебийли, лебийлилер
Лира
май
майлаў
Масийх
мәжилисхана
мәңгилик өмир
Мидия
Мидян, мидянлылар
мийрим
Михаил
Моаб, моаб халқы, моаблылар
Молох, Милком
мөр
Мухаддес
Мухаддес бөлме
Мухаддес Руўх
Мухаддес шатыр
мухаддеслер
Мысыр
ораза тутыў
орама китап, орама қағаз
Өлилер мәканы
өңирше, қалталы өңирше
пайғамбар
парисей
периз халқы
периште
Персия
Пурим байрамы
рефа халқы
Руўханий, бас руўханий
садақа
саддукей
Самария
самариялы
Сидон
Сион
суў сақлағыш, суў сақланатуғын шуқыр
суўға шомылдырыў
сүйиспеншилик
сүргин
Тир
туңғыш ул
усынылған нанлар
Ушырасыў шатыры
фараон
Феникия
филист халқы, филистлер, Филистия
Хабашстан
хет халқы, хетлер
хиў халқы, хиўлер
Хош Хабар
ҳалилуйя
Шаббат күни
шайтан
шек
Эдом, эдом халқы, эдомлылар
эфод
Эфрайым
Яқып
Яҳуда
яҳудий
Яҳудия
Ески Келисимдеги өлшем бирликлер

Сүўретлер

- Мухаддес шатыр

- Патша Сулайман қурдырған Ибадатхана

- Патша Ҳирод қурдырған Ибадатхана жойбары Ийса Масийх дәўиринде

- Патша Ҳирод қурдырған Ибадатхана Ийса Масийх дәўиринде

Диаграмма бойынша көрсетилген Израил халқының тарийхы

Израил халқының календары

Мухаддес Китап қолжазбаларының фото сүўретлери

Карталар

- Эййемги дәўирдеги Жақын Шығыс

- Израил халқының Мысырдан шыққаннан кейин жүрип өткен жолы

- Қанан ҳәм оның әтирапындағы жерлердиң тәбият картасы

- Он еки урыўдың жери

- Ерусалим патшалар дәўиринде

- Израил патшалығы Шаул, Даўыт ҳәм Сулайман дәўиринде

- Израил ҳәм Яҳуда патшалықлары

- Ассирия патшалығы

- Бабилония патшалығы Яҳуда халқы сүргин етилген дәўирде

- Персия патшалығы
- Александр Македонский патшалығы
- Рим империясы
- Палестина Ийса Масийх дәўиринде
- Ийса Масийх дәўириндеги Ерусалим

- Павелдиң Хош Хабар тарқатыў мақсетинде қылған биринши сапары

- Павелдиң Хош Хабар тарқатыў мақсетинде қылған екинши сапары

- Павелдиң Хош Хабар тарқатыў мақсетинде қылған үшинши сапары

- Павелдиң Римге алып кетилиўи